Trận mưa lớn ngày 9/7 vừa qua khiến nhiều tuyến phố #Hà Nội ngập sâu, giao thông hỗn loạn. Thế nhưng, thay vì lời xin lỗi hay giải pháp, người dân lại nhận được một câu trả lời gây sốc từ đại diện Sở Xây dựng: “Mực nước ngập từ 30 cm và quá 30 phút mới được coi là #ngập úng… nước chỉ hơn 20 cm nên gọi là #dềnh nước”.
Ngay lập tức, cộng đồng mạng dậy sóng. Tranh cãi “dềnh nước” hay “ngập úng” lan rộng, không chỉ vì sự vô lý trong cách dùng từ, mà còn vì nó đặt ra những vấn đề sâu xa hơn về #quản trị đô thị. Liệu có phải chúng ta đang chứng kiến một chiêu trò “chơi chữ” để né tránh trách nhiệm? Hay đó là sự thiếu hiểu biết về chuyên môn? Bài viết này sẽ phân tích dưới góc nhìn của một chuyên gia #quy hoạch đô thị.
1. “Dềnh nước” – sai từ gốc khoa học
Trong các quy chuẩn xây dựng Việt Nam như #QCVN-07:2016/BXD và #TCVN-7957:2023, không hề có khái niệm “dềnh nước” để mô tả nước tích tụ trên đường. Trong thủy lực học, “dềnh” (surcharging) chỉ áp lực trong ống tăng nhưng nước chưa tràn lên mặt đất. Khi nước tràn lên đường và dâng 20 cm, đó là ngập đô thị (urban flooding) do hệ thống thoát nước quá tải. Các tài liệu quốc tế uy tín như CIRIA (Anh) và ASCE (Mỹ) cũng phân biệt rõ giữa ponding (ứ nước tạm thời) và urban flooding (ngập). Tình trạng ngập phố Quang Trung hôm 9/7 gần với trường hợp thứ hai.
2. Ngưỡng 30 cm – áp dụng máy móc, thiếu thực tế
Cơ sở nào để đặt ngưỡng 30 cm? Ngưỡng này thường áp dụng cho đô thị ôtô chiếm ưu thế ở các nước phát triển, dựa trên chiều cao gầm xe. Trong khi đó, #Hà-Nội là nơi xe máy chiếm hơn 80% lưu lượng. Nước dâng 20 cm đủ tràn vào ống pô xe máy phổ thông, gây chết máy và ùn tắc dây chuyền. Bó vỉa phổ biến chỉ 15-20 cm, nên nước dễ tràn lên vỉa hè, vào mặt tiền và tầng hầm, gây mất an toàn và thiệt hại kinh tế. Lập luận về thời gian cũng phiến diện: chỉ cần ngập 15-30 phút là giao thông tê liệt, người dân trễ giờ, phương tiện hỏng hóc. Đợi quá 30 phút mới gọi là “ngập” là cách tiếp cận quá cơ học với một đô thị gần 10 triệu dân.
3. Sai lầm trong quản trị: biến tiêu chí kỹ thuật thành công cụ ngụy biện
Trong quản trị hạ tầng, tiêu chí vận hành (ngưỡng 30 cm, 30 phút) chủ yếu để phân loại, thống kê hoặc kích hoạt hành động cụ thể (đóng đường, tăng bơm). Nó không phải ngưỡng để phủ nhận sự tồn tại của hiện tượng. Ví dụ: cảnh báo sóng thần phát khi mực nước vượt ngưỡng nguy hiểm, nhưng con sóng thấp hơn vẫn là sóng thần. Khi bạn ốm, 37,8°C vẫn là sốt dù chưa đến ngưỡng uống thuốc. Tương tự, một tuyến phố ngập 20 cm khiến xe chết máy, giao thông cản trở vẫn là ngập đô thị. Đem ngưỡng vận hành ra để phủ nhận thực tế mà người dân vật lộn là sự nhầm lẫn nguy hiểm, thậm chí là ngụy biện.
4. Nguy cơ hình thành tiền lệ xấu
Nếu tiếp tục dùng ngưỡng này vào thống kê hay bản đồ ngập, số điểm úng ngập của Hà Nội có thể giảm đáng kể mà không cần đầu tư thêm cống nào. Jakarta từng gây tranh cãi khi gọi ngập là “genangan” (vũng nước) thay vì “banjir” (ngập lụt), và cách gọi đó không cứu vãn được tình thế. Nguy hiểm hơn, cách thức này có thể lan sang các lĩnh vực khác: “ùn tắc” chỉ tính khi xe đứng yên quá 30 phút, “ô nhiễm nghiêm trọng” chỉ khi AQI vượt ngưỡng đỏ. Tiêu chuẩn kỹ thuật vốn sinh ra để bảo vệ con người sẽ mất ý nghĩa khi bị biến thành công cụ chơi chữ.
5. Cần thay đổi cách truyền thông và quản trị
Điều đáng ghi nhận là cơ quan chức năng thừa nhận nguyên nhân là chậm mở cửa xả do lỗi quy trình và con người. Thành phố đang đi đúng hướng với định hướng “thành phố bọt biển”, cảm biến IoT, trung tâm điều hành thông minh. Nhưng để cải thiện, cần:
- Xây dựng khung phân loại ngập thống nhất, dựa trên độ sâu, thời gian và mức độ ảnh hưởng, thay vì một ngưỡng cm duy nhất.
- Đánh giá hiệu quả dự án bằng chỉ số thực tế (thời gian mặt đường khô trở lại, tự động hóa cửa phai, trạm bơm).
- Cập nhật quy hoạch thoát nước theo tần suất mưa cực đoan mới.
- Thay đổi cách truyền thông: thừa nhận sự việc, công bố nguyên nhân và cam kết hành động, thay vì chơi chữ. “Nói bằng dữ liệu, nhận diện đúng rủi ro và cam kết hành động – đó mới là ngôn ngữ của quản trị hiện đại.”
Sự liêm chính trong sử dụng khái niệm kỹ thuật không chỉ là chuyện ngôn từ. Đó là điểm khởi đầu của quản trị tốt, và cũng là điểm khởi đầu để Hà Nội trả món nợ với người dân: một hệ thống #thoát-nước xứng tầm Thủ đô. Đừng để “dềnh nước” trở thành biểu tượng cho sự né tránh trách nhiệm.
Tô Kiên
