“Nếu chúng tôi khắc phục hết thiệt hại thì chồng tôi có còn phải đi tù không?”. Người phụ nữ hỏi tôi sau gần hai giờ trình bày về một dự án đang đình trệ.
Chồng bà là giám đốc doanh nghiệp, đã ký một số quyết định bị cho là trái quy định. Công trình chưa hoàn thành, dòng tiền đứt đoạn, nhưng gia đình tin rằng nếu được tiếp tục triển khai, doanh nghiệp vẫn có thể bán sản phẩm, trả nợ và bù đắp thiệt hại.
Câu hỏi của bà trở nên đáng chú ý khi Dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi đề xuất cho phép #tạm-hoãn-truy-cứu một số tội phạm kinh tế tối đa ba năm để người vi phạm khắc phục hậu quả và hoàn thành dự án. Cơ chế này không áp dụng với tất cả, mà cần hội đủ ba điều kiện: hành vi gây thiệt hại về kinh tế nhưng vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh; không tham nhũng; và do nguyên nhân khách quan nhưng vẫn có phương án khả thi để khắc phục.
Đây là thay đổi lớn so với pháp luật hiện hành, một khoảng lùi cần thiết của pháp luật hình sự. Nhưng khoảng lùi ấy phải được thiết kế để cứu tài sản, không phải cứu người làm sai.
Cụm từ "vì mục đích phát triển kinh tế xã hội" có thể bao phủ rất rộng. Hầu hết dự án đều được giải trình bằng mục tiêu tạo việc làm, tăng nguồn thu hoặc cải thiện hạ tầng. Mục tiêu ghi trong hồ sơ chưa chắc là động cơ thật. Một dự án có ích cũng không thể tự động biến quyết định cố ý trái luật thành hành vi vì lợi ích chung.
Điều kiện "không tham nhũng" chưa loại bỏ hết hành vi vụ lợi. Lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm hoặc ưu ái doanh nghiệp thân hữu chưa chắc đã được định danh ngay là tham nhũng. Nếu chỉ cần chưa chứng minh được tham nhũng để bước vào cơ chế tạm hoãn, ranh giới khoan hồng sẽ quá rộng.
Khó hơn nữa là xác định nguyên nhân khách quan và phương án khả thi. Thị trường suy giảm hoặc chính sách thay đổi có thể là nguyên nhân bên ngoài. Nhưng thiếu vốn vì đầu tư vượt khả năng, che giấu dòng tiền hoặc quản trị yếu kém thì không thể gọi là khách quan. Cơ quan tố tụng cũng không phải nhà đầu tư để tự mình dự báo một dự án có thể hồi sinh sau ba năm hay không.
Nhiều quốc gia đã xây dựng những cơ chế gần với đề xuất này, nhưng sự khoan hồng luôn được đặt trong hàng rào pháp lý chặt chẽ. Tại Anh và xứ Wales, thỏa thuận hoãn truy tố được áp dụng từ tháng 2/2014 đối với pháp nhân, công ty hợp danh và tổ chức không có tư cách pháp nhân, không áp dụng với cá nhân. Tùy từng vụ việc, tổ chức có thể phải nộp phạt, bồi thường, hợp tác điều tra, giao nộp lợi ích bất chính hoặc cải thiện hệ thống tuân thủ. Thỏa thuận chỉ có hiệu lực khi được tòa án phê chuẩn trên cơ sở xác định rằng việc hoãn truy tố phục vụ lợi ích công lý và các điều khoản là công bằng, hợp lý, tương xứng.
Singapore đưa cơ chế thỏa thuận hoãn truy tố vào pháp luật và cho thi hành từ ngày 31/10/2018. Cơ chế này dành cho pháp nhân và một số loại hình tổ chức, không áp dụng với cá nhân. Thỏa thuận chỉ có hiệu lực sau khi tòa cấp cao xác định rằng nó phục vụ lợi ích công lý và các điều khoản là công bằng, hợp lý, tương xứng. Nếu tổ chức vi phạm cam kết, công tố viên có thể đề nghị tòa cấp cao chấm dứt thỏa thuận. Sau khi thỏa thuận bị chấm dứt, việc truy tố hình sự đối với hành vi liên quan có thể được tiến hành.
Các mô hình này giúp thu hồi tiền và buộc doanh nghiệp cải thiện quản trị. Nhưng chưa thể khẳng định hoãn truy tố tự nó làm giảm tội phạm kinh tế. Thực tiễn của Anh mới ghi nhận 13 thỏa thuận, còn cơ chế của Singapore vẫn tương đối mới. Hiệu quả nhìn thấy rõ nhất là khả năng thu hồi tài sản và buộc tổ chức sửa chữa hệ thống quản trị.
Khác biệt đáng lưu ý là đề xuất của Việt Nam hướng trực tiếp đến "người thực hiện tội phạm", trong khi Anh và Singapore chỉ áp dụng cơ chế hoãn truy tố cho tổ chức. Mở cơ hội miễn trách nhiệm cho cá nhân nhạy cảm hơn nhiều, bởi nó tác động trực tiếp đến nguyên tắc mọi người bình đẳng trước pháp luật. Vì vậy, quyết định tạm hoãn không thể chỉ dựa trên lời cam kết trả tiền. Người xin áp dụng phải công khai nguồn lực khắc phục, giao nộp lợi ích bất hợp pháp, có tài sản bảo đảm và thực hiện kế hoạch theo từng mốc. Phương án cứu dự án cần được một tổ chức độc lập thẩm định.
Vì vậy tôi cho rằng quyết định tạm hoãn và miễn trách nhiệm cũng cần cơ chế kiểm soát tư pháp. Vai trò của tòa án sẽ giúp sự khoan hồng không trở thành thỏa thuận khép kín. Căn cứ quyết định cùng tiến độ khắc phục nên được công khai ở mức không làm lộ bí mật kinh doanh hoặc ảnh hưởng điều tra.
Ba năm là một khoảng thời gian rất dài trong tố tụng hình sự. Chứng cứ có thể bị thất lạc, tài sản có thể được chuyển dịch và trách nhiệm của từng người có thể trở nên khó xác định hơn. Bởi vậy, đề xuất tạm hoãn truy cứu một số tội phạm kinh tế tối đa ba năm dễ tạo cảm giác rằng pháp luật đang mở một con đường cho người có điều kiện thu xếp hậu quả để tránh bị xử lý.
Nhưng ba năm cũng có thể là khoảng thời gian cần thiết để hoàn thành một công trình, bán sản phẩm, tạo dòng tiền và hoàn trả khoản thiệt hại mà người vi phạm không thể khắc phục ngay lập tức. Vấn đề vì thế không nằm ở chỗ ba năm là dài hay ngắn. Điều phải trả lời là trong ba năm đó, người vi phạm bị ràng buộc bởi những nghĩa vụ nào, ai giám sát họ và điều gì xảy ra nếu lời hứa khắc phục chỉ là cách kéo dài thời gian.
Bài viết phân tích sâu về #tội-phạm-kinh-tế, #pháp-luật-hình-sự, #kiểm-soát-tư-pháp, #hoãn-truy-tố và #khắc-phục-hậu-quả.
Hoàng Hà
