Trong hơn 50 năm qua, #TP.HCM đã khẳng định vị thế là 'thủ phủ' #xuất bản của cả nước. Không chỉ dẫn đầu về số lượng đầu sách phát hành, thành phố còn là nơi hội tụ những nhà xuất bản lớn, những công ty sách tư nhân năng động và quan trọng nhất là một cộng đồng độc giả trung thành. Vậy điều gì đã làm nên sức hút đặc biệt này? Các chuyên gia hàng đầu trong ngành đã có những chia sẻ thú vị.
Nền tảng #văn hóa đọc vững chắc
Theo TS Quách Thu Nguyệt, nguyên Giám đốc - Tổng biên tập #NXB Trẻ, yếu tố cốt lõi tạo nên sự khác biệt của TP.HCM chính là văn hóa đọc đã ăn sâu vào tiềm thức của người dân. Bà chia sẻ: “Người dân thành phố có thói quen đọc sách từ rất sớm. Có những hình ảnh rất ấn tượng về các anh đạp xích lô nằm đọc báo giữa phố. Điều đó cho thấy văn hóa đọc không phân biệt tầng lớp, nghề nghiệp”.
Nền tảng này được hình thành từ nhiều yếu tố. Trong đó, sự xuất hiện sớm của #công nghệ in ấn ở Nam Bộ đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát hành sách. Bên cạnh đó, vai trò của gia đình và nhà trường là vô cùng quan trọng. Ngay từ những năm học phổ thông, học sinh đã được khuyến khích đọc sách và thuyết trình về các tác phẩm văn học. Các thầy cô không chỉ dạy môn Văn mà cả Toán, Lý, Hóa cũng thường xuyên giới thiệu sách cho học sinh. Điều này tạo nên một thế hệ độc giả có kiến thức nền tảng rộng và yêu thích việc đọc.
Chính cộng đồng độc giả này đã tạo nên sức mua lớn cho thị trường phía Nam. TS Nguyệt cho biết: “Thời của tôi, một cuốn sách in 1.000 - 2.000 bản thì riêng TP.HCM đã chiếm hơn 60% lượng tiêu thụ. Các nhà xuất bản đều có chi nhánh ở phía Nam, các đơn vị làm sách tư nhân cũng tập trung nhiều ở TP.HCM”.
Hành trình 50 năm thay đổi
Nhìn lại chặng đường 50 năm, ông Phạm Minh Thuận, Chủ tịch HĐQT #FAHASA, nhấn mạnh sự thay đổi mạnh mẽ của thị trường sách. Ngay sau năm 1975, nhu cầu tìm hiểu về chính sách mới, về những nội dung mới là rất lớn. Tuy nhiên, nguồn cung còn hạn chế, cuốn sách nào ra đời cũng được đón nhận nồng nhiệt. Đến thời kỳ Đổi mới, thị trường bắt đầu “bung ra” với sự xuất hiện của nhiều nguồn sách hơn, các đại lý tư nhân cũng dần hình thành.
Giai đoạn này chứng kiến sự trỗi dậy của các dòng sách “ăn liền” như truyện vụ án, tiểu thuyết tình cảm. Nhiều nhà sách quốc doanh gặp khó khăn, phải kết hợp bán thêm hàng hóa khác để tồn tại. Tuy nhiên, từ đầu những năm 1990, thị trường đã bước sang giai đoạn mới khi các đơn vị phát hành chủ động tìm kiếm nguồn sách, thay vì chỉ chờ phân phối. Sách ngoại văn xuất hiện nhiều hơn, mô hình nhà sách chuyển từ bán qua quầy sang không gian mở, tạo điều kiện cho độc giả trải nghiệm.
Ông Thuận cho rằng, sự thay đổi về mô hình #kinh doanh phản ánh sự thay đổi trong nhu cầu của độc giả. Nhà sách không còn chỉ là nơi bán sách, mà dần trở thành không gian văn hóa, nơi mọi người đến để trải nghiệm và tiếp cận tri thức. Hiện nay, TP.HCM tập trung khoảng 70% nguồn hàng sách của cả nước, từ các NXB địa phương, chi nhánh của NXB trung ương đến các công ty sách tư nhân. Chính quy mô thị trường này tạo điều kiện để nhiều mô hình kinh doanh mới được thử nghiệm trước khi mở rộng ra các địa phương khác.
Thách thức và triển vọng
Dù đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng ngành xuất bản TP.HCM vẫn đối mặt với nhiều thách thức. TS Quách Thu Nguyệt chỉ ra ba yếu tố quan trọng để phát triển bền vững: nguồn nhân lực, năng lực của nhà quản lý trực tiếp (nhà xuất bản), và tầm nhìn của nhà quản lý ngành. Bà nhấn mạnh: “Vấn đề nằm ở con người”. Khi thị trường ngày càng cạnh tranh và công nghệ thay đổi cách tiếp cận tri thức, lợi thế của TP.HCM không chỉ nằm ở quy mô thị trường hay số lượng doanh nghiệp, mà còn ở khả năng đào tạo đội ngũ làm nghề, phát triển những không gian văn hóa đọc và thích ứng với các xu hướng mới.
Nhìn chung, hành trình 50 năm của TP.HCM trong lĩnh vực xuất bản là câu chuyện về sự kết hợp giữa nền tảng văn hóa đọc vững chắc, sự năng động trong kinh doanh và khả năng thích ứng với thời đại. Thành phố không chỉ là “thủ phủ” xuất bản mà còn là biểu tượng cho tinh thần ham học hỏi, sáng tạo không ngừng của người dân Việt Nam.
