Giữa vùng lõi rừng sâu thẳm và hoang sơ của Công viên Quốc gia Lomami thuộc Cộng hòa Dân chủ Congo, các nhà khoa học đã tạo nên một bước ngoặt lịch sử khi phát hiện một loài khỉ hoàn toàn mới. Đáng chú ý, đây mới chỉ là loài khỉ châu Phi thứ năm được khoa học chính thức ghi nhận suốt 3/4 thế kỷ qua.
Phát hiện trên được công bố chính thức trên tạp chí khoa học PLOS One. Loài linh trưởng mới này được đặt danh pháp khoa học là Colobus congoensis, trong khi người dân bản địa thường gọi chúng bằng những cái tên thân thuộc như Likweli hay "kasaba nkoni" – mang ý nghĩa biểu thị một "kẻ lay cành" đầy tinh nghịch.
Colobus congoensis là loài khỉ hoàn toàn mới được phát hiện tại CHDC Congo. Ảnh: Junior Amboko/SWNS
Về ngoại hình, loài khỉ này sở hữu vẻ đẹp vô cùng độc đáo với bộ lông đen bóng bẩy, bờ vai rộng phủ lông dài như một chiếc áo choàng. Điểm nhấn ấn tượng nhất nằm trên gương mặt chúng là mảng môi màu cam nổi bật, kết hợp hài hòa với phần da mặt xám nhạt tạo nên một diện mạo bí ẩn như đang đeo mặt nạ hóa trang.
Với thể hình khá khiêm tốn so với các loài họ hàng khi chỉ nặng khoảng 7 kg, chúng dành phần lớn cuộc đời trên những tán cây cao nhất của rừng rậm và có tập tính vô cùng nhút nhát, luôn khéo léo ẩn mình trước mọi ánh nhìn.
Gần 2 thập kỷ đưa những bức ảnh mờ ra ánh sáng
Hành trình để đưa loài khỉ này ra ánh sáng khoa học là một câu chuyện bền bỉ, kéo dài từ tận năm 2008. Đó là thời điểm các nhà bảo tồn thuộc Quỹ Nghiên cứu Động vật Hoang dã Lukuru vô tình chụp được bức ảnh mờ về một cá thể khỉ lạ tại khu vực mà ngày nay là Công viên Quốc gia Lomami.
Thuở ấy, tấm hình quá nhòe nhoẹt và thiếu chi tiết nên chưa đủ cơ sở để đưa ra bất kỳ kết luận khoa học nào. Phải đợi đến 1 thập kỷ sau, tức năm 2018, sau vô số chuyến tuần tra gian khổ xuyên rừng sâu, những thước phim và hình ảnh sắc nét đầu tiên mới thực sự lộ diện.
Đây chính là cú hích mạnh mẽ thúc đẩy một nhóm nghiên cứu quốc tế liên ngành bắt tay vào cuộc điều tra bài bản và quy mô. Suốt giai đoạn từ năm 2018 đến năm 2022, họ đã ghi nhận tổng cộng 114 lần chạm trán trực tiếp với loài sinh vật bí ẩn này trong môi trường tự nhiên.
Những hình ảnh rõ nét đầu tiên về loài Colobus congoensis mới được công bố. Ảnh: Daniel Rosengren, Bravo Bofenda. C. satanas/SWNS
Để khẳng định chắc chắn đây là một loài hoàn toàn mới trước giới học thuật, các nhà khoa học đã áp dụng một quy trình nghiên cứu nghiêm ngặt kết hợp đa phương pháp. Họ tiến hành thu thập các mẫu mô từ những cá thể khỉ không may bị săn bắt trái phép để phân tích bản đồ gen di truyền, từ đó phát hiện những khác biệt lớn về mặt DNA so với tất cả các loài khỉ colobus từng được biết đến.
Song song với đó, nhóm nghiên cứu cũng tiến hành so sánh tỉ mỉ cấu trúc hộp sọ, hệ răng và lớp da của chúng với các mẫu vật lưu trữ tại những bảo tàng danh tiếng hàng đầu thế giới như Bảo tàng Yale Peabody và Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Mỹ.
Kết quả phân tích di truyền học hé lộ một sự thật kinh ngạc: Loài Colobus congoensis đã tiến hóa độc lập và tách nhánh khỏi loài họ hàng gần gũi nhất của chúng là Colobus satanas từ khoảng 4 đến 5 triệu năm trước, bất chấp việc hai loài đang sinh sống cách nhau hơn 1.200 km về phía tây của châu Phi.
Bên cạnh những đặc điểm hình thái và di truyền, loài khỉ này còn sở hữu một thứ "vũ khí" định danh đặc trưng là tiếng kêu vô cùng khác lạ. Đó là những thanh âm gầm rú trầm ấm, vang vọng sâu thẳm khắp không gian, xen lẫn các tiếng hít hà ngắt quãng giống như tiếng lợn rừng hay ếch, giúp chúng dễ dàng giao tiếp và khẳng định lãnh thổ trong những tán rừng rậm rạp, tối tăm.
Khi khám phá lịch sử đi kèm trọng trách bảo tồn lớn lao
Về phương diện phân bố địa lý, địa bàn cư trú của loài khỉ môi cam hồng này cực kỳ hạn hẹp, chỉ gói gọn trong khoảng 1.700 km vuông nằm kẹp giữa 2 dòng sông Lomami và Congo. Chúng thường sinh hoạt theo những bầy đàn nhỏ có số lượng từ 1 đến khoảng 20 cá thể, với nguồn thức ăn chủ yếu là các loại thực vật, lá cây và quả rừng.
Hai nhà nghiên cứu Junior Amboko (trái) và Mardoché B. Koko ghi âm tiếng kêu đặc trưng của loài khỉ Colobus congoensis. Ảnh: Junior Amboko
Trong hệ sinh thái đại ngàn, chúng đóng vai trò như những "sứ giả xanh" khi góp phần quan trọng vào việc phát tán hạt giống, hỗ trợ đắc lực quá trình tái sinh và nảy mầm của các loài cây gỗ quý. Dù cùng chia sẻ không gian sống với loài khỉ colobus Angola, loài khỉ mới này vẫn giữ được ranh giới tách biệt hoàn toàn về cả mặt di truyền học lẫn đặc điểm hình thái bên ngoài.
Junior Amboko, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Florida Atlantic (Mỹ) và cũng là người đã đề xuất danh pháp khoa học Colobus congoensis, bày tỏ niềm tự hào vô hạn trước thành quả này. Với ông, phát hiện không chỉ mang ý nghĩa học thuật to lớn mà còn là một trải nghiệm cá nhân vô cùng sâu sắc, góp phần tôn vinh kho tàng đa dạng sinh học kỳ vĩ của quê hương CHDC Congo.
Tiến sĩ John Hart, tác giả chính của công trình nghiên cứu đến từ Quỹ Nghiên cứu Động vật Hoang dã Lukuru, cũng khẳng định: "Lưu vực sông Congo thực sự là biên giới cuối cùng của những phát hiện sinh học, nơi ngay cả những góc rừng quen thuộc nhất vẫn luôn ẩn chứa những điều kỳ diệu vượt ngoài sức tưởng tượng của con người".
Tuy nhiên, sự phấn khích từ khám phá lịch sử này cũng đi liền với những trăn trở lớn về tương lai sinh tồn của loài khỉ mới. Do chỉ phân bố trong một phạm vi cực kỳ hạn hẹp và chịu áp lực nặng nề từ nạn phá rừng cũng như nạn săn bắn trái phép, các nhà khoa học đang khẩn thiết đề xuất xếp Colobus congoensis vào nhóm cực kỳ "Nguy cấp" trong Sách đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN).
Việc thắt chặt bảo vệ nghiêm ngặt Công viên Quốc gia Lomami - ngôi nhà an toàn duy nhất của chúng - giờ đây được xem là chiếc phao cứu sinh then chốt quyết định sự sống còn của loài linh trưởng quý hiếm này trước bờ vực tuyệt chủng.
