Đã gần 60 tuổi, nhưng đôi tay bà Nguyễn Thị Ngọc Hương (thôn Hiệp Hà) vẫn mạnh mẽ vỗ lên những tiếng trống trầm bổng, rộn rã giữa đại ngàn. Bà là người phụ nữ đầu tiên của xã #Vân Canh được công nhận là Nghệ nhân Ưu tú đánh trống #K'toang, phá vỡ lệ ngàn đời chỉ có nam giới mới được chơi loại nhạc cụ này.
Năm 12 tuổi, khi nghe tiếng trống K'toang từ bàn tay của bố đánh vang lên ở các lễ hội làng, cô bé Hương đã bị mê hoặc. Từ đó, hễ có dịp được đi theo bố biểu diễn là cô đi ngay để học đánh trống sao cho thật hay, thật giỏi. Những ngày đầu, đôi tay nhỏ bé còn vụng về, nhịp trống chưa đều. Nhưng bằng sự kiên trì và hướng dẫn của người bố, cô gái đã dần làm chủ từng tiết tấu. Theo năm tháng, tiếng trống K'toang qua đôi tay mềm ấy không mất đi vẻ mạnh mẽ vốn có mà còn trở nên uyển chuyển, sâu lắng hơn.
K'toang còn gọi là #trống giao duyên, trống gọi bạn, trống đối thoại… Đây là nhạc cụ có từ lâu đời của người Chăm (nhóm Chăm H’roi), được làm bằng thân cây khoét rỗng, bịt da bò, hoặc da ngựa. Người chơi thường dùng K'toang hòa âm với chiêng ba. Múa trống K'toang diễn tấu theo cặp (gồm trống đực và trống cái). Các động tác múa trống thường được mô phỏng theo dáng đi, kiểu chạy nhảy của muông thú, hòa quyện với tiếng chiêng, tiếng cồng, tiếng trống lúc trầm, lúc bổng, khi nhịp nhàng, lúc lại dồn dập, sôi nổi.
Những âm thanh này là để gửi tới các vị thần linh lời cầu an, cầu phúc, cầu sức khỏe cho cả buôn làng. Chính vì vậy, trống K'toang được xem là "linh hồn" trong các lễ hội. Theo Nghệ nhân Nguyễn Thị Ngọc Hương, người ta không chỉ đánh trống, chơi trống K'toang, mà còn múa trống, đấu trống. Qua múa trống đôi, người Chăm H’roi có thể trò chuyện, tâm tình, trao gửi tâm tư, tình cảm, khát vọng và kết nối cả cộng đồng, kết nối quá khứ với tương lai… Đây là hình thức song tấu trống, kết hợp khéo léo, tài tình giữa âm nhạc và hình thể, tạo nên không khí tràn đầy hứng khởi, cả nhạc cụ và người chơi cùng toát lên vẻ phóng khoáng, ngẫu hứng, độc đáo.
Năm 2022, bà Hương đã vinh dự được nhà nước phong tặng danh hiệu #Nghệ nhân Ưu tú ở loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian. Đây là động lực giúp bà cùng thế hệ trẻ bảo tồn, phát huy #văn hóa truyền thống của dân tộc Chăm H’roi.
Để lan tỏa niềm đam mê với K'toang, bà Hương không chỉ nhiệt tình tham gia biểu diễn trong các dịp lễ hội mà còn tích cực truyền dạy cho lớp trẻ trong làng. Với bà, giữ được tiếng trống K'toang cũng là giữ lấy hồn cốt văn hóa dân tộc Chăm H’roi giữa nhịp sống hiện đại. Được thừa hưởng năng khiếu nghệ thuật từ mẹ, chị Nguyễn Thị Ngọc Anh (32 tuổi) đã chơi thành thạo loại nhạc cụ này và vận động những người trẻ của thôn cùng giữ nhịp trống K'toang.
Chị Ngọc Anh cho biết, điều đặc biệt của trống K'toang chính là lối đánh đối đáp đầy ngẫu hứng, nơi người chơi không chỉ biểu diễn mà còn gửi gắm cảm xúc qua từng nhịp trống. Khi hai người đứng đối diện nhau, vừa nhún nhảy theo nhịp, vừa liên tục vỗ tay vào hai mặt trống như đang “trò chuyện” bằng âm thanh của núi rừng. “Nếu quý mến nhau thì tiếng trống sẽ nhẹ nhàng, khoan thai, ngân dài như lời tâm tình. Còn khi giận dỗi hay muốn thách thức, nhịp trống sẽ mạnh hơn, giật cục, tiếng vỗ lạch bạch thể hiện rõ cảm xúc với người đối diện. Chính sự phóng khoáng, mạnh mẽ nhưng cũng rất giàu cảm xúc ấy đã làm nên sức hút riêng của trống K'toang”, chị Ngọc Anh giải thích.
Nhiều bạn trẻ, nhất là các thiếu nữ, từ sự tiên phong của bà Hương đã mạnh dạn tham gia học đánh trống, học cồng chiêng để tiếp nối văn hóa truyền thống cha ông. Chị Thanh Thị Nhị cho biết: “Thấy bà Hương đánh trống, mình bị cuốn hút lắm. Vì vậy, mình đã quyết tâm theo học. Nhờ học và tìm hiểu về K'toang, mình biết các thế hệ ông, bà, cha, mẹ trước đây có tác hợp được với nhau cũng nhờ tiếng trống K'toang se duyên. Vì vậy, mình sẽ cố gắng học thêm thật nhiều để giữ gìn tiếng trống của dân tộc Chăm H’roi”.
Ông Nguyễn Xuân Việt, Chủ tịch UBND xã Vân Canh cho biết, bà Nguyễn Thị Ngọc Hương là người phụ nữ đầu tiên của xã được công nhận là Nghệ nhân Ưu tú đánh trống K'toang. Xã cũng đã tạo điều kiện, khuyến khích phát triển công tác truyền dạy loại nhạc cụ trống K'toang truyền thống trong cộng đồng người Chăm H’roi. Đồng thời, xã còn tạo cơ hội để các nghệ nhân có thể đi trình diễn tại lễ hội ở xã, tỉnh; thực hiện đầy đủ các chính sách hỗ trợ đào tạo, hướng dẫn cho lớp trẻ thông qua các khóa học chơi trống. Cùng với đó, bình xét và đề nghị cấp có thẩm quyền công nhận nghệ nhân trống K'toang cho những người có nhiều đóng góp trong việc gìn giữ và phát triển loại nhạc cụ độc đáo này.
Câu chuyện của bà Hương không chỉ là hành trình cá nhân mà còn là biểu tượng cho sự thay đổi trong quan niệm giới tính, khi phụ nữ ngày càng khẳng định vai trò trong việc bảo tồn văn hóa. Tiếng trống K'toang vang vọng không chỉ là âm thanh của núi rừng, mà còn là tiếng nói của sự bình đẳng và đam mê. Với những nỗ lực không ngừng, bà Hương và các học trò đang thắp sáng ngọn lửa truyền thống cho thế hệ mai sau, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa Việt Nam.
