Chiến tranh đã lùi xa, nhưng trong ký ức của những người mẹ, người vợ, người đồng đội và trong những ngôi làng mỗi năm làm giỗ chung ngày 27/7, những hy sinh vẫn chưa bao giờ khép lại. Họ là những người phụ nữ bước ra từ chiến tranh với những số phận khác nhau: người con gái Pa Kô từng cầm súng trường #bắn rơi máy bay Mỹ; nữ biệt động thành Huế 4 lần sa vào tay địch vẫn không khai nửa lời; nữ điệp báo Đà Nẵng sống nhiều thân phận để giữ bí mật cho tổ chức; người mẹ thương binh 81% thêm một lần mất con trong nhiệm vụ cứu hộ giữa thời bình; và nữ cựu binh suốt 20 năm băng rừng, lội suối tìm hài cốt liệt sĩ…
Tuyến bài “Khi chiến tranh đi qua, lời thề ở lại” là hành trình #VietNamNet tìm về những con người, gia đình và làng quê đã đi qua bom đạn, tù đày, thương tật và mất mát; để thấy hòa bình hôm nay không chỉ được viết bằng chiến công, mà còn bằng những lời thề lặng lẽ được giữ trọn qua nhiều thế hệ.
Con đường Hồ Chí Minh uốn qua thung lũng A Lưới, đưa chúng tôi đến căn nhà của nữ #Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân #Hồ Kan Lịch. Đồng bào Pa Kô ở vùng cao này vẫn gọi bà bằng tiếng thân thương: mệ Kan Lịch. Sau cơn tai biến, sức khỏe mệ không còn như trước. Câu chuyện đôi lúc phải ngắt quãng để người con dâu ngồi bên nhắc lại vài mốc thời gian. Nhưng khi nghe nhắc đến #Bác Hồ, đến những ngày cầm súng giữa rừng sâu, đôi mắt người phụ nữ Pa Kô lại ánh lên như ngày còn trẻ.
Mệ Hồ Kan Lịch sinh năm 1943, quê ở xã Hồng Bắc, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế cũ, nay thuộc xã A Lưới 2, thành phố Huế. Như nhiều đồng bào Pa Kô ở A Lưới, mệ mang họ Hồ như một cách bày tỏ lòng kính yêu Chủ tịch Hồ Chí Minh. Năm 14 tuổi, Kan Lịch theo cách mạng, làm giao liên, vận chuyển thư từ, hàng hóa, lương thực cho cơ sở và bộ đội. Đường rừng A Lưới hiểm trở, mỗi chuyến đi đều có thể gặp phục kích, nhưng cô gái Pa Kô vẫn bền bỉ băng rừng, vượt suối để hoàn thành nhiệm vụ.
Mệ kể, ngày đó chứng kiến làng bản bị càn quét, đồng bào bị đàn áp, trong lòng cô gái trẻ chỉ có một ý nghĩ: phải đi theo cách mạng để giải phóng quê hương. Khi quyết định cầm súng, Kan Lịch từng bị gia đình ngăn cản vì sợ con gái ra trận rồi bị thương, “gãy chân, gãy tay không ai lấy”. Nhưng cô vẫn cương quyết ra đi. Một lần làm nhiệm vụ, mệ bị địch bắt, giam giữ suốt 3 tháng. Chúng tra hỏi, đánh đập nhưng không khai thác được gì. Sau khi được thả, Kan Lịch tiếp tục bám bản, bám rừng, làm đường dây liên lạc cho cấp huyện rồi cấp tỉnh.
Năm 1961, mệ tham gia lực lượng vũ trang xã Hồng Bắc, sau đó trở thành Xã đội trưởng. Đội du kích Hồng Bắc do mệ chỉ huy có thời điểm lên đến 160 người, phần lớn là phụ nữ Pa Kô. Những ngày chiến đấu thiếu thốn đến cùng cực. Có lúc không có cơm, chị em du kích chỉ ăn củ sắn, củ mài để bám rừng, bám trận địa. Mệ nói, muốn mọi người tin thì người chỉ huy phải đi trước. “Nếu nói mà không làm, chị em không tin. Khi đánh đồn, tôi cầm súng đi trước, chị em theo sau”, mệ kể.
Trong những chiến công của Hồ Kan Lịch, câu chuyện dùng súng trường bắn rơi máy bay Mỹ luôn được nhắc đến như một dấu mốc đặc biệt. Khẩu súng này từng gắn bó với mệ qua nhiều trận đánh, nay được trưng bày tại Bảo tàng Quân khu 4 như một chứng tích về tinh thần chiến đấu của người con gái Pa Kô giữa đại ngàn Trường Sơn. Mệ kể, năm 1964, đội du kích xã Hồng Bắc do mệ trực tiếp chỉ huy nhận nhiệm vụ phục kích tại khu vực sân bay A So. Khi chiếc máy bay vận tải Dakota chuẩn bị cất cánh, mệ bình tĩnh ngắm vào vị trí thùng xăng rồi bóp cò. Phát súng trúng mục tiêu, chiếc máy bay bốc cháy và rơi cách nơi xuất phát một quãng. Sự kiện này thể hiện tinh thần #chiến tranh Việt Nam và lòng dũng cảm của người phụ nữ Pa Kô.
Không chỉ là một chiến sĩ du kích xuất sắc, Hồ Kan Lịch còn vinh dự 7 lần được #gặp Bác Hồ. Mỗi lần gặp, Bác đều ân cần hỏi thăm, động viên tinh thần chiến đấu của đồng bào Pa Kô. Những lần gặp đó đã trở thành kỷ niệm quý giá, tiếp thêm sức mạnh cho bà trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng. Sau chiến tranh, mệ tiếp tục tham gia công tác xã hội, giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống yêu nước. Câu chuyện của mệ là minh chứng cho sức mạnh của #phụ nữ Việt Nam trong thời chiến cũng như thời bình.
Hôm nay, khi hòa bình đã trở lại, những người phụ nữ như Hồ Kan Lịch vẫn sống giản dị giữa núi rừng A Lưới. Họ là những bông hoa bất tử, tô thắm trang sử hào hùng của dân tộc. Bài viết này là một phần trong tuyến bài “Khi chiến tranh đi qua, lời thề ở lại” của VietNamNet, nhằm tri ân những đóng góp thầm lặng mà vĩ đại của các nữ anh hùng.
