Những ngày qua, việc triển khai "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" tại Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng, TPHCM) thu hút sự quan tâm đặc biệt của người dân thành phố.
Khu vực đang được khảo sát vốn là Nghĩa trang Đô Thành (còn gọi là Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán) trước năm 1975, nơi được cho là có các mộ tập thể những chiến sĩ đã anh dũng hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968.
Nguồn căn của cuộc xác minh bắt đầu từ các hồ sơ, tư liệu do kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cung cấp. Trong đó, đáng chú ý là bức ảnh ghi lại cảnh người dân chứng kiến việc mai táng các chiến sĩ vào ngày 12/2/1968 tại một mộ tập thể thuộc Nghĩa trang Đô Thành.
Từ những bức ảnh tư liệu được phục dựng bằng công nghệ hiện đại, Bộ Tư lệnh TPHCM đã phát đi thông báo rộng rãi nhằm tìm kiếm những người từng xuất hiện trong ảnh hoặc từng sinh sống quanh khu vực này vào thời điểm năm 1968. Nhiều nhân chứng lịch sử đã tìm đến thực địa, cung cấp những lời kể quý giá giúp cơ quan chức năng từng bước khoanh vùng các vị trí nghi vấn.
'Cả đời không thể quên cảnh tượng ấy'
Ông Nguyễn Đình Đạt (sinh năm 1956) là một trong những nhân chứng trực tiếp chứng kiến việc chôn cất các tử sĩ tại Nghĩa trang Đô Thành sau Tết Mậu Thân.
Bộ Tư lệnh TPHCM cùng các nhân chứng đã khảo sát thực địa tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng. Ảnh: Bộ Tư lệnh TPHCM
Theo lời ông Đạt, thời điểm đó ông mới 12 tuổi, nhà cách nghĩa trang Đô Thành khoảng 4km. Khi nghe tin có xe chở thi thể quân giải phóng về nghĩa trang, cha ông đã đưa hai anh em đến tận nơi chứng kiến.
"Từ cổng nghĩa trang (đường Lê Văn Duyệt nay là đường Cách Mạng Tháng Tám) nhìn vào, tôi thấy rất đông người tập trung. Thi thể nằm trên mặt đất. Mùi tử khí nồng nặc đến mức khó thở", ông nhớ lại.
Ông Đạt nói: "Cảnh khiến cả đời này tôi không bao giờ quên được là xe tải chở các chiến sĩ về trong tình trạng đã mất nhiều ngày. Có những người ở trần, thi thể phình to..."
Ông Đạt nhớ lại, người ta đào một hố rất lớn ở phía trước. Đất được xúc đắp thành mô cao ngang đầu người. Thi thể được tập kết bên miệng hố rồi lần lượt đưa xuống chôn cất. Do số lượng tử sĩ từ các trận đánh đổ về quá nhiều, phía sau nghĩa trang không còn đủ chỗ mai táng nên buộc phải đào lấn dần ra phía trước.
Từ ký ức của mình, ông Đạt cho rằng, tại Nghĩa trang Đô Thành có thể tồn tại không chỉ một mà nhiều mộ tập thể ở các vị trí khác nhau.
"Hiện tại cổng công viên đã thay đổi, lùi xa vào trong hàng trăm mét nên khi khai quật nên tổ chức đào các đường rãnh cắt ngang khu đấy và mở rộng diện tích tìm kiếm ra cả khu vực phía trước mặt đường Cách Mạng Tháng Tám, tại bãi giữ xe chứ không riêng gì ở đài tưởng niệm", ông Đạt chia sẻ.
Cũng là một nhân chứng sống tại khu vực thời điểm Mậu Thân 1968, ông Võ Huy Thịnh (70 tuổi, hiện sống tại phường Cầu Kiệu) cho biết, lúc bấy giờ ông mới 12 tuổi, ông thường xuyên đi ngang và vào chơi tại Nghĩa trang Đô Thành.
Theo ông Thịnh, khoảng 2-3 tuần sau đợt nổ súng của sự kiện Tết Mậu Thân, ông nghe tiếng xe cứu thương chạy vào nghĩa địa nên tò mò đi theo.
Nhân chứng Võ Huy Thịnh chia sẻ về nghi vấn mộ tập thể tại công viên Lê Thị Riêng. Ảnh: L.T.
Theo ký ức của ông, từ cổng chính trên đường Lê Văn Duyệt (nay là đường Cách mạng Tháng Tám) có một con đường dẫn thẳng đến nhà xác. Các xe cứu thương tập kết thi thể tại bãi đất cạnh nhà xác trước khi đưa đến khu vực mai táng.
"Đó không phải bãi đất trống như nhiều người nghĩ mà xung quanh là lau sậy, dây leo mọc um tùm và có hàng rào kẽm gai bao quanh", ông Thịnh kể.
Đứng trên một ngôi mộ cao để quan sát, ông Thịnh nhìn thấy nhiều thi thể được khiêng xuống hố theo từng lớp, đa số là nam giới, nhiều thi hài không còn được nguyên vẹn. Sau khi thắp nhang, một chiếc xe cơ giới tiến vào san lấp, gạt phẳng mặt bằng.
"Hơn nửa thế kỷ trôi qua nhưng ký ức ấy ngày hôm đó vẫn còn nguyên. Tâm nguyện lớn nhất của tôi là các anh hùng liệt sĩ được trở về với gia đình, đồng đội và nhân dân", ông chia sẻ.
Từng phát hiện hài cốt khi xây dựng Công viên Lê Thị Riêng
Không trực tiếp chứng kiến việc chôn cất nhưng ông Nguyễn Tuấn Nhã (sinh năm 1956, hiện sống tại phường Tân Tạo) cho biết, bản thân từng tận mắt nhìn thấy nhiều thi thể được tập kết tại khu vực cạnh nhà xác Nghĩa trang Đô Thành vào dịp tết Mậu Thân 1968.
Theo ông Nhã, thời điểm đó có hàng chục thi thể được đưa về, nhiều người mặc áo bà ba đen, đeo ruột tượng ngang bụng. Một số thi thể còn rất mới.
Nhân chứng Nguyễn Tuấn Nhã. Ảnh: L.T.
Đối chiếu với bản đồ hiện nay, ông Nhã nhận định, khu vực chôn cất có khả năng nằm ở phần giữa công viên kéo ra phía ngoài gần mặt đường hơn là sâu trong khuôn viên.
Trong khi đó, ông Phan Văn Mưa (sinh năm 1963, hiện ngụ phường Hòa Hưng) - người có nhiều năm sinh sống và làm việc tại khu vực Nghĩa địa Đô Thành cũ cũng cung cấp thêm những thông tin đặc biệt từ quá trình xây dựng Công viên Lê Thị Riêng cuối thập niên 1980.
Ông Mưa kể lại, lúc nhỏ ông thường cùng bạn bè vào nghĩa trang chơi và được các chú bảo vệ kể rằng cạnh hố nước trong khuôn viên có một nơi chôn rất nhiều người. Khi lớn lên ông cũng nghe kể về việc thi thể của nhiều chiến sĩ cách mạng đã được đưa về chôn tại khu vực này.
Tới năm 1987, trong quá trình xây dựng Công viên Lê Thị Riêng, xe ủi đã làm lộ ra nhiều dấu tích hài cốt cùng hiện vật như quần áo, băng đạn, dép cao su, lựu đạn…Lúc đó chính ông Mưa là người thu gom, rửa sạch số hài cốt được phát hiện trước khi đưa đi thờ phụng, ông Mưa nhớ lại.
Nhân chứng Phan Văn Mưa. Ảnh: L.T.
Tiếp đó, khoảng năm 1993, có một người Việt kiều đến tìm hiểu khu vực này và nói rằng "Trong công viên vẫn còn nhiều bộ đội hy sinh chưa được tìm thấy". Sau đó, người đàn ông ấy đã lấy ra một bức ảnh tư liệu có cảnh thi thể các chiến sĩ được xếp đối đầu nhau thành một hàng dài kéo dài rất xa. Hình ảnh rõ nét hơn rất nhiều so với những tư liệu mà ông Mưa từng thấy trước đó.
Phát hiện nhiều tín hiệu dị thường dưới lòng đất
Từ những lời kể của các nhân chứng cùng hệ thống tư liệu lịch sử được thu thập, Ban Chỉ đạo 515 TPHCM và Bộ Tư lệnh Thành phố đang phối hợp với các đơn vị chuyên môn triển khai nhiều biện pháp khảo sát hiện đại.
Radar xuyên đất khảo sát tại các khu vực công viên. Ảnh: L.T.
Các đơn vị thuộc Bộ Quốc phòng, Đại học Bách khoa TPHCM, Đại học Khoa học Tự nhiên TPHCM cùng các chuyên gia địa vật lý đã sử dụng thiết bị radar xuyên đất (GPR) khảo sát tại các khu vực trong Công viên Lê Thị Riêng.
Kết quả bước đầu ghi nhận nhiều tín hiệu dị thường dưới lòng đất tại các vị trí được nhận định có khả năng tồn tại mộ liệt sĩ. Những dữ liệu này đang tiếp tục được phân tích, đối chiếu với bản đồ lịch sử, tư liệu lưu trữ và lời kể của nhân chứng để xác định chính xác các vị trí cần khai quật trong thời gian tới.
