Sinh ra trong gia đình có truyền thống gắn bó với nghệ thuật #Then-tinh, ngay từ nhỏ, ông Hoàng Văn Lưu đã được xem cha làm đàn. Những âm thanh ngân rung của bầu đàn, tiếng đệm đều nhịp của dây cước khi cha gảy đàn gắn liền với ký ức tuổi thơ của ông. Năm 14-15 tuổi, ông bắt đầu phụ giúp cha những công đoạn đơn giản như mài bầu đàn, làm ngựa đàn, phơi gỗ. Đến năm 18 tuổi, khi tay nghề cứng cáp hơn, ông tự mình hoàn thành cây đàn tính đầu tiên. Dù đã ngoài 60 tuổi, niềm đam mê với cây đàn tính vẫn thấm sâu trong ông. Ông Lưu chia sẻ: “Đàn tính không chỉ là nhạc cụ, mà còn là biểu tượng văn hóa của người Tày. Cây đàn có âm sắc chuẩn hay không phụ thuộc vào cái tâm, cái tai và kinh nghiệm của người làm, mỗi chi tiết dù nhỏ đều rất quan trọng.”
Để làm một cây #dan-tinh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu, đòi hỏi sự tỉ mỉ và hiểu biết sâu về chất liệu. Bầu đàn – phần tạo nên âm sắc đặc trưng – thường được chọn từ những quả bầu già, tròn đều, không bị nám. Sau khi cắt ngang khoảng 1/3 từ cuống đến giữa quả, bầu được ngâm trong nước từ 5 đến 20 ngày tùy điều kiện thời tiết, rồi rửa sạch và phơi ba nắng để đạt độ khô vừa đủ. Quả bầu sau khi phơi khô được đục 6 nhóm lỗ, mỗi nhóm 9 lỗ tròn tạo thành hình những bông hoa chạy xung quanh bầu đàn. Cần đàn thường làm từ cây “co rẩu” (tiếng Tày), loại gỗ thẳng, chắc, ít cong vênh, chiều dài từ 80 cm đến 1 m tùy vào sải tay người chơi. Gỗ được phơi kỹ, sau đó bào, đẽo, tiện tròn và khắc họa tiết truyền thống. Khi lắp cần vào bầu đàn, tiếp tục đánh bóng rồi phơi khô để tăng độ bền và giữ màu sắc tự nhiên.
Sau khi hoàn thiện thân và cần đàn, người thợ bước vào công đoạn cuối: lắp và chỉnh dây. Đàn tính truyền thống có 3 dây, trong đó hai dây ngoài dùng dây cước 1 ly, dây giữa kích thước khoảng 2 ly để tạo độ ngân và chiều sâu cho âm thanh. Đây là công đoạn đòi hỏi sự tinh tế và kinh nghiệm, bởi độ căng của từng dây quyết định chất lượng âm sắc. Cuối cùng, cây đàn được kiểm tra, chỉnh âm nhiều lần cho đến khi đạt chuẩn. Một cây đàn tính chế tác cẩn thận không chỉ có hình thức đẹp mà còn cho âm thanh trong, vang và giàu cảm xúc. Nếu bảo quản tốt, tuổi thọ đàn có thể kéo dài hàng chục năm, thậm chí lên tới 30 năm mà vẫn giữ được âm sắc đặc trưng. Chính vì vậy, mỗi cây đàn hoàn thiện là kết tinh của sự khéo léo, tâm huyết và kinh nghiệm của người nghệ nhân.
Ông Lưu cho biết: “Trung bình mỗi tháng gia đình làm được khoảng 15 cây đàn, vào mùa nắng đẹp, cao điểm có thể lên đến 20 cây. Nghề làm đàn phụ thuộc lớn vào #thoi-tiet, trời nắng tranh thủ làm công đoạn chính như phơi bầu, phơi gỗ, trời mưa thì làm những phần đòi hỏi sự tỉ mỉ như cắt hoa văn, đánh bóng, lắp ngựa đàn.” Dù vất vả, gia đình vẫn duy trì nghề bởi không chỉ để tăng thu nhập mà còn để giữ gìn nét đẹp văn hóa của dân tộc. Đàn của ông Lưu hiện được nhiều câu lạc bộ then và nghệ nhân ở trong và ngoài tỉnh như Lạng Sơn, Tuyên Quang, Thái Nguyên đặt mua. Chị Nịnh Vi Quế, xã Minh Tâm, chia sẻ: “Ông Lưu là một trong những người làm đàn tính tốt nhất mà tôi từng biết. Đàn của ông có mẫu mã đẹp, kích thước cân đối, âm sắc chuẩn, vang và rất ấm.”
Câu chuyện của ông Hoàng Văn Lưu không chỉ là hành trình bền bỉ gìn giữ nghề chế tác đàn tính truyền thống, mà còn góp phần bảo tồn và lan tỏa những giá trị #van-hoa-Tay đặc sắc trong đời sống hiện đại. Từ đôi bàn tay khéo léo và niềm đam mê với nghề, những cây đàn tính do ông làm ra đã trở thành nhịp cầu đưa lời Then, tiếng tính tiếp tục ngân vang trong đời sống hôm nay và mai sau. Ông là tấm gương sáng cho thế hệ trẻ về tình yêu và trách nhiệm với di sản văn hóa dân tộc. Nghề làm đàn tính không chỉ là kế sinh nhai mà còn là sứ mệnh #bao-ton-van-hoa, giữ gìn bản sắc cho mai sau.
