Cuối tháng 1/2026, một sự kiện đáng chú ý đã diễn ra khi Chính phủ chính thức công nhận 49 chiến sĩ #biệt động Sài Gòn hy sinh trong cuộc chiến năm 1968 là #liệt sĩ. Sau 58 năm, điều này không chỉ mang lại sự công nhận cho những người đã hy sinh mà còn mở ra một chương mới trong việc tìm hiểu về #lịch sử #chiến tranh Việt Nam.
Trong số 49 chiến sĩ, chỉ có Út Nhỏ là người duy nhất được xác định rõ ràng về thân nhân và vai trò trong trận đánh vào Tòa Đại sứ Mỹ vào rạng sáng mùng 2 Tết Mậu Thân 1968. Đằng sau sự khám phá này là câu chuyện của ông Hồ Duy Hùng, một cựu điệp báo và phi công, người đã dành nhiều năm để tìm kiếm sự thật.
Ông Hùng, hiện đã 79 tuổi, đã có một cuộc đời đầy màu sắc. Cơ duyên đến với việc tìm kiếm thông tin về Út Nhỏ bắt đầu từ năm 2003, khi ông tham gia một khóa học tiếng Anh với một giáo viên người Mỹ. Trong một buổi trò chuyện, người thầy đã tiết lộ rằng ông từng là lính thủy đánh bộ Mỹ tham chiến tại Sài Gòn trước năm 1968 và nắm rõ các trận đánh trong dịp Tết Mậu Thân, đặc biệt là cuộc tấn công vào Tòa Đại sứ Mỹ.
Vào thời điểm đó, thông tin về lực lượng biệt động Sài Gòn còn rất ít ỏi, chủ yếu dựa vào lời kể của những người tham chiến. Sau trận đánh vào Tòa Đại sứ Mỹ, trong số 16 chiến sĩ Đội 11 tham gia, chỉ còn lại ông Ngô Văn Giang (Ba Đen) sống sót và bị bắt làm tù binh. Ông Hùng đã nhận thấy sự cần thiết phải có một nguồn thông tin đáng tin cậy để đối chiếu.
Vì vậy, ông đã nhờ người thầy tìm kiếm các tài liệu từ phía Mỹ liên quan đến trận đánh. Một thời gian sau, ông nhận được bộ hồ sơ gồm 5 trang A4 vừa được giải mật năm 2002 của Trung tâm Thẩm vấn quân sự hỗn hợp (Combined Military Interrogation Center). Tài liệu này tổng hợp từ lời khai của ông Ngô Văn Giang cùng một số nguồn tin khác.
Hồ sơ ghi nhận diễn biến cuộc tấn công Tòa Đại sứ Mỹ từ ngày 28 đến 31/1/1968 và nhiều lần nhắc đến một chiến sĩ mang bí danh Út Nhỏ, cấp bậc đại úy. Theo tài liệu, đêm 28/1/1968, Út Nhỏ đã trực tiếp vận chuyển một số lượng lớn vũ khí đến điểm tập kết tại ấp Trảng Dầu, xã An Tịnh, huyện Trảng Bàng, tỉnh Hậu Nghĩa (nay thuộc khu vực giáp ranh TP HCM - Tây Ninh).
Tại đây, ông cùng Ba Đen và các đồng đội đã ngụy trang vũ khí trong chiếu tre, giỏ mây chứa cà chua để tránh bị phát hiện. Ngày hôm sau, cả nhóm đã vận chuyển số vũ khí này về Sài Gòn bằng xe tải rồi tản ra nhiều địa điểm bí mật.
Tối 30/1/1968, nhóm tấn công đã tập trung tại một gara ở khu vực Đa Kao - Tân Định để nhận nhiệm vụ cuối cùng. Hồ sơ cho thấy từ 0h đến 2h50 ngày 31/1/1968, Út Nhỏ cùng một người tên Bảy Tuyến đã phổ biến kế hoạch tác chiến và cấp phát vũ khí cho đồng đội.
Út Nhỏ chỉ huy một tổ gồm 6-7 người tấn công cổng chính Tòa Đại sứ Mỹ và giữ cổng sau khi đột nhập. Trong khi đó, Ba Vân chỉ huy một tổ khác đánh vào cổng phụ và tổ chức phòng thủ. Khoảng 3h, các chiến sĩ đã chia làm nhiều mũi tiến công vào khuôn viên Tòa Đại sứ Mỹ. Quân đội Mỹ nhanh chóng phản kích và điều trực thăng đến hỗ trợ. Theo lời kể của chiến sĩ Ba Vân trong hồ sơ, ông thấy Út Nhỏ cùng nhiều đồng đội trúng đạn trong trận đánh, còn bản thân bị thương nặng rồi bị bắt.
Ông Hồ Duy Hùng cho biết, các tài liệu giải mật đã giúp xác định rõ vai trò chỉ huy của Út Nhỏ bên cạnh Ba Vân. Những dữ liệu này không chỉ làm sáng tỏ vai trò của ông trong trận đánh mà còn giúp tìm kiếm thân nhân của ông, một quá trình kéo dài nhiều năm.
Bà Nguyễn Thị Bích Nga, đại diện cho Câu lạc bộ Truyền thống kháng chiến Khối vũ trang Biệt động Quân khu Sài Gòn - Gia Định, cho biết đơn vị đã mất gần một thập niên để rà soát hồ sơ, tàng thư và lời kể của cựu chiến binh nhằm lập hồ sơ công nhận liệt sĩ cho 49 chiến sĩ biệt động.
Do hoạt động bí mật trong lòng địch, các chiến sĩ đều sử dụng bí danh, không khai báo ngày sinh, quê quán hay thông tin gia đình nhằm bảo đảm an toàn khi làm nhiệm vụ hoặc nếu bị bắt. Đến giữa tháng 12/2025, câu lạc bộ mới xác định được thân nhân của Út Nhỏ. Theo hồ sơ, ông tên thật là Bùi Văn Ráng, sinh năm 1928, quê xã Long Thượng, huyện Cần Đước, tỉnh Long An. Ông từng tập kết ra Bắc giai đoạn 1954-1955 rồi trở lại miền Nam hoạt động cách mạng.
Hiện người cháu ngoại họ của ông là Nguyễn Thị Thu Hằng, 31 tuổi, đang thờ cúng ông tại nhà riêng ở phường Tân Tạo, TP HCM. Gia đình chỉ còn lưu giữ bức ảnh phục chế chụp ông trong thời gian tập kết ra Bắc. Thông tin về liệt sĩ Út Nhỏ cũng được đại tá Nguyễn Đức Hùng (Tư Chu), nguyên Phó tư lệnh, Tham mưu trưởng Quân khu Sài Gòn - Gia Định, xác nhận.
Tại lễ khánh thành bia #tưởng niệm 49 liệt sĩ biệt động Sài Gòn hồi tháng 1, bà Nguyễn Thị Bích Nga đã xúc động khi đọc dòng chữ: "Đồng chí Út Nhỏ (Bùi Văn Ráng), chỉ huy trưởng trận đánh Tòa Đại sứ Mỹ năm xưa". Bà chia sẻ: "Sau 58 năm nằm xuống, các đồng đội của tôi đã được công nhận liệt sĩ. Mong việc này phần nào an ủi anh linh những người từng trong hàng ngũ biệt động".
Đây không chỉ là một câu chuyện về lịch sử, mà còn là một bài học về sự kiên cường và lòng dũng cảm của những người đã hy sinh vì lý tưởng tự do. Họ đã sống và chiến đấu trong những thời khắc khó khăn nhất, và giờ đây, những nỗ lực của họ đã được ghi nhận.
Để tìm hiểu thêm về các sự kiện lịch sử khác, bạn có thể tham khảo các bài viết liên quan như #lịch-sử, #chiến-tranh, #biệt-động, #tưởng-niệm, #anh-hùng.
