Tháng trước, gia đình tôi tiết kiệm hơn 10% hóa đơn tiền điện, tương đương 20 CAD, chỉ nhờ lựa chọn áp dụng #giá_điện_theo_giờ. Khoản tiền này không làm tôi giàu lên, nhưng đủ để mỗi sáng chủ nhật đều có một ly cà phê trong quán nhỏ gần nhà.
Tại tỉnh bang British Columbia (Canada), nơi tôi đang sinh sống, công ty điện lực BC Hydro đưa ra hai lựa chọn cho khách hàng sử dụng điện sinh hoạt: giá điện cố định hoặc giá điện theo thời gian sử dụng (Time-of-Use, #TOU).
Bằng việc điều chỉnh thói quen, tôi nhận thấy gần một nửa lượng điện của gia đình được sử dụng trong giờ thấp điểm, giờ cao điểm chỉ chiếm 15-20% tổng điện năng hàng tháng. Điều này có được nhờ tôi cài đặt chế độ hẹn giờ để sạc xe điện, dùng máy giặt, máy sấy và máy rửa chén từ 23h đến 7h sáng hôm sau. Trong khung giờ thấp điểm, tôi được "thưởng" khoảng 5 cent/kWh so với biểu giá điện cố định, tương đương mức giảm khoảng 40% so với giờ bình thường.
Ngược lại, nếu sử dụng điện từ 16h đến 21h, tôi bị "phạt" khoảng 5 cent/kWh. Ngoài hai khung trên là giờ bình thường, với mức giá tương đương biểu giá điện cố định.
Chính trải nghiệm này khiến tôi đặc biệt quan tâm khi #Việt_Nam đang nghiên cứu áp dụng #giá điện theo giờ đối với khách hàng sinh hoạt.
Đây không phải là mô hình mới trên thế giới. Nhiều quốc gia đã áp dụng từ lâu như một công cụ giúp giảm áp lực lên hệ thống điện trong giờ cao điểm, đồng thời khuyến khích người dân sử dụng điện hiệu quả hơn. Điều khiến tôi ấn tượng nhất với TOU không phải là số tiền tiết kiệm được, mà là cách chính sách này được thiết kế.
Theo tôi, điều cần thảo luận tại #Việt Nam bây giờ không phải là có nên áp dụng giá điện theo giờ hay không, mà là thiết kế cơ chế này như thế nào để người dân sẵn sàng tham gia và thực sự được hưởng lợi.
Điều đầu tiên là người dân phải có quyền lựa chọn. Khách hàng có thể sử dụng biểu giá theo giờ hoặc biểu giá cố định, tùy theo đặc điểm sinh hoạt của gia đình. Sau một thời gian, nếu thấy lựa chọn hiện tại không còn phù hợp, họ có thể chuyển sang phương án khác chỉ với vài thao tác trên tài khoản trực tuyến.
Điều này rất quan trọng vì không phải gia đình nào cũng có khả năng dịch chuyển nhu cầu sử dụng điện. Nếu tất cả đều phải áp dụng một biểu giá duy nhất, sẽ luôn có những nhóm khách hàng chịu bất lợi vì họ không có lựa chọn khác.
Điều thứ hai là minh bạch thông tin. Hóa đơn điện và tài khoản trực tuyến không chỉ thể hiện tổng số tiền phải trả mà còn phân tích lượng điện tiêu thụ theo từng khung giờ, cho biết người dùng đã tiết kiệm được bao nhiêu nhờ sử dụng điện vào giờ thấp điểm hoặc phải trả thêm bao nhiêu do sử dụng nhiều điện vào giờ cao điểm.
Mục tiêu của giá điện theo giờ không phải là tăng doanh thu hay buộc người dân dùng ít điện hơn. Điều mà cơ chế này hướng tới là dịch chuyển một phần nhu cầu điện từ giờ cao điểm sang giờ thấp điểm. Tổng lượng điện tiêu thụ có thể không thay đổi, nhưng hệ thống điện sẽ giảm áp lực vào những giờ phụ tải cao nhất, từ đó hạn chế nhu cầu đầu tư thêm nguồn phát và lưới điện chỉ để phục vụ vài giờ cao điểm mỗi ngày.
Thực tế, nhu cầu sử dụng điện tăng mạnh vào buổi chiều tối, trong khi sản lượng điện mặt trời lại giảm dần sau buổi trưa. Đây cũng là thời điểm hàng triệu hộ gia đình đồng thời nấu ăn, sử dụng điều hòa, bình nước nóng và các thiết bị điện gia dụng khác. Đó là chưa kể xe điện ngày càng nhiều và chúng thường được sạc sau giờ đi làm về.
Nếu một phần nhu cầu này được dịch chuyển sang giờ thấp điểm, áp lực lên hệ thống sẽ giảm đáng kể. Về lâu dài, chi phí đầu tư cũng được kiểm soát tốt hơn, góp phần giữ giá điện ổn định cho người tiêu dùng.
Hiện nay, #EVN đã triển khai rộng rãi công tơ điện tử đo xa trên cả nước. Đây là nền tảng quan trọng để triển khai TOU. Tuy nhiên, để cơ chế này phát huy hiệu quả, dữ liệu không chỉ cần được thu thập hàng ngày như hiện nay mà còn phải đủ chi tiết theo từng khung giờ, thậm chí theo từng khoảng 15 hoặc 30 phút, và được phản hồi tới người sử dụng một cách trực quan.
Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng: liệu hệ thống công tơ điện tử hiện nay có đủ khả năng đo đếm, lưu trữ và truyền tải dữ liệu tiêu thụ điện theo từng khung giờ hoặc từng khoảng thời gian ngắn hơn để phục vụ TOU hay không? Nếu chưa đáp ứng được, việc triển khai TOU có đòi hỏi phải nâng cấp hạ tầng đo đếm hoặc thậm chí thay thế thêm hàng chục triệu công tơ điện hiện có?
Cũng cần nói thêm rằng, #tiết_kiệm_điện hay sử dụng điện hiệu quả hoàn toàn khác với việc sử dụng điện theo kiểu "hà tiện". Nhiều người vẫn nhầm lẫn hai khái niệm này và cho rằng #tiết kiệm điện đồng nghĩa với việc hạn chế tối đa việc sử dụng điện, chấp nhận bất tiện hoặc cắt giảm các nhu cầu thiết yếu. Thực tế không phải vậy.
Sử dụng điện hiệu quả là sử dụng đúng lúc, đúng chỗ và đúng nhu cầu để vẫn duy trì mức tiện nghi nhưng tiêu thụ ít điện hơn. Nói cách khác, thay vì "hy sinh tiện nghi", chúng ta cần "nâng cao hiệu quả". Đây cũng là triết lý cốt lõi của #quản lý năng lượng: cùng một kết quả, nhưng với mức tiêu thụ năng lượng thấp hơn. Nói ngắn gọn, tiết kiệm điện không phải là bớt dùng điện, mà là bớt lãng phí điện.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, thay đổi hành vi tiêu dùng điện không đến từ lời kêu gọi tiết kiệm, mà đến từ việc để người dân nhìn thấy rõ lợi ích trong mỗi quyết định của mình. Do vậy, chính sách này chỉ thực sự hiệu quả khi người dân có quyền lựa chọn, có đủ thông tin, và nhìn thấy lợi ích rõ ràng từ chính hành vi của mình.
Nguyễn Đăng Anh Thi
Bài viết tham khảo kinh nghiệm từ #Canada và các quốc gia khác, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thiết kế chính sách linh hoạt, minh bạch để khuyến khích người dân tham gia #quản_lý_năng_lượng hiệu quả.
