Trong bối cảnh chính quyền địa phương 2 cấp đã vận hành được một năm, câu chuyện về tổ chức bộ máy và con người ở cấp xã đang trở thành tâm điểm chú ý. Nhiều địa phương, từ Hà Nội, Hải Phòng đến Thái Nguyên, đã chủ động điều chỉnh cơ cấu phòng ban để thích ứng với thực tế. Bài viết này phân tích sâu về những thách thức và giải pháp cho mô hình mới.
Thực trạng quá tải tại cấp xã
Theo định hướng ban đầu, UBND cấp xã được tổ chức tối đa 4 phòng chuyên môn, nhưng thực tế nhiều nơi chỉ có 3 phòng: Văn phòng HĐND và UBND, Phòng Kinh tế, Phòng Văn hóa - Xã hội, cùng Trung tâm Phục vụ hành chính công. Tuy nhiên, khối lượng công việc mà mỗi phòng phải đảm nhiệm là rất lớn. TS. Trần Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Khoa học hành chính Việt Nam, cho biết: “Một trưởng phòng cấp xã hiện nay phải quyết định nhiều vấn đề tương đương với 4-5 phòng chuyên môn cấp huyện trước đây, và chịu sự hướng dẫn của 6-7 sở ngành.” Điều này tạo áp lực lớn, hạn chế tính chuyên nghiệp và chuyên sâu của đội ngũ công chức.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh cũng dẫn chứng: Phòng Kinh tế phải làm việc với 7 đầu mối sở ngành cấp tỉnh, còn Phòng Văn hóa - Xã hội liên quan đến 6 đầu mối. Khối lượng thủ tục dồn vào hai phòng này là rất lớn, khiến cán bộ luôn trong tình trạng quá tải.
Những câu chuyện từ thực tiễn
Một trưởng phòng Kinh tế ở Hà Nội chia sẻ: “Từ khi nhận nhiệm vụ theo mô hình 2 cấp, tôi chỉ có đúng 2 lần rời cơ quan trước 8h tối. Trước đây 5 xã, bây giờ gộp lại thành 1 xã, thêm công việc từ cấp huyện, nhiệm vụ tăng gấp bội, nhất là lĩnh vực đất đai với nhiều văn bản phức tạp.” Tương tự, một trưởng phòng ở Tuyên Quang kể rằng chỉ sau một năm, tóc ông đã bạc đi nhiều vì áp lực công việc. Ông nói: “Phòng đa chuyên môn như vậy thì trưởng phòng chẳng khác nào ‘siêu nhân’, vì phải phụ trách quá nhiều mảng. Riêng việc nắm hết các văn bản của các lĩnh vực đã là một việc khó.”
Phòng Kinh tế hiện phải đảm nhiệm các lĩnh vực khác biệt cao như phát triển kinh tế, quản lý đô thị, hạ tầng kỹ thuật, xây dựng, giao thông, môi trường, nông nghiệp… Mỗi lĩnh vực đòi hỏi chuyên môn sâu và cập nhật liên tục các quy định pháp luật. Trong khi đó, cán bộ phải kiêm nhiệm nhiều việc, khó đáp ứng yêu cầu quản lý ngày càng cao, nhất là ở những nơi đang đô thị hóa và chuyển đổi số.
Giải pháp từ các địa phương
Trước thực tế đó, nhiều tỉnh, thành đã chủ động tách phòng cấp xã. Hà Nội vừa thông qua nghị quyết cho phép thành lập tối đa 5 cơ quan chuyên môn, gồm: Văn phòng HĐND và UBND, 2 phòng thuộc lĩnh vực văn hóa - xã hội, 2 phòng thuộc lĩnh vực kinh tế, hạ tầng và đô thị, cùng Trung tâm Phục vụ hành chính công. Hải Phòng cũng chỉ đạo tổ chức lại 5 phòng chuyên môn cho các xã loại 1, bao gồm Phòng Xây dựng, Nông nghiệp và Môi trường, Phòng Kinh tế, Phòng Văn hóa - Xã hội… Thái Nguyên quyết định bố trí 5 phòng cho 46/92 xã, phường.
TS. Trần Anh Tuấn đề xuất mô hình 5 phòng: Văn phòng HĐND và UBND; Phòng Kinh tế tổng hợp; Phòng Kinh tế ngành; Phòng Văn hóa - xã hội; Trung tâm Phục vụ hành chính công và Văn phòng đăng ký đất đai. Ông nhấn mạnh: “Cần chuyển từ ‘tinh gọn’ sang ‘tinh gọn hợp lý’. Có hợp lý thì mới đáp ứng yêu cầu thực tiễn, bảo đảm hoạt động thông suốt, hiệu quả. Tránh tư duy máy móc rằng càng ít tổ chức càng tốt.”
Một số ý kiến khác đề xuất tăng biên chế cho mỗi phòng thêm 3-5 người, hoặc bổ sung thêm một Phó Chủ tịch UBND xã để giảm tải cho lãnh đạo. Hiện nay, với chỉ 2 Phó Chủ tịch, việc phân công dự họp (kể cả họp trực tuyến) cũng gặp khó khăn.
Hướng đi mới từ Chính phủ
Chính phủ đã ban hành Nghị định số 370 ngày 31/12/2025 sửa đổi, bổ sung Nghị định số 150/2025, cho phép UBND cấp tỉnh quyết định khung số lượng phòng chuyên môn cấp xã không vượt quá bình quân 4,5 tổ chức (riêng Hà Nội và TPHCM là 4,7). Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để các địa phương linh hoạt điều chỉnh, tránh tình trạng “một khuôn cho tất cả”.
Việc vận hành hiệu quả chính quyền địa phương 2 cấp không chỉ là câu chuyện tinh gọn bộ máy, mà còn là tái cấu trúc phương thức vận hành, nâng cao chất lượng quản trị và năng lực thực thi, như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã yêu cầu. Với những điều chỉnh kịp thời, hy vọng cấp xã sẽ sớm trở thành “cánh tay nối dài” hiệu quả của chính quyền, phục vụ tốt hơn nhu cầu của người dân.
Bài viết thuộc loạt bài “Định vị lại cấp xã trong chính quyền địa phương 2 cấp” của VietNamNet, ghi nhận thực tế và đề xuất giải pháp. Độc giả có thể theo dõi thêm các bài viết liên quan về #chinh-quyen-dia-phuong-2-cap, #cai-cach-hanh-chinh, #tinh-gon-bo-may, #cap-xa, #noi-vu.
