Hà Nội - Trong căn phòng sạch vô trùng tại #Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, những mẫu xương #liệt sĩ sau hàng chục năm nằm dưới lòng đất đang được các kỹ thuật viên cẩn trọng xử lý qua quy trình gần mười bước. Mục tiêu duy nhất: "trả lại tên các anh".
Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ đang diễn ra trên cả nước, với sự tham gia của năm đơn vị #giám định, trong đó có Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Ban đầu, Viện được giao thực hiện hơn 6.600 mẫu, nhưng đến nay con số đã vượt 10.000 mẫu. Hàng nghìn mẫu xương, răng được quy tập từ các nghĩa trang liệt sĩ trên khắp cả nước được bảo quản nghiêm ngặt trong phòng lưu mẫu.
Ông Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học, cho biết đơn vị đang thực hiện ba nhiệm vụ chính: lưu giữ, bảo quản mẫu; giám định ADN thường quy; và triển khai dự án nâng cao năng lực giám định do Chính phủ Mỹ tài trợ thông qua #ICMP (Ủy ban Quốc tế về Người mất tích). Chiến dịch "500 ngày đêm" kéo dài từ 15/3/2026 đến 27/7/2027, đặt mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; lấy mẫu các phần mộ chưa xác định danh tính; đồng thời giám định khoảng 18.000 mẫu ADN hài cốt.
Quy trình giám định bắt đầu bằng việc xử lý bề mặt mẫu xương. Theo ông Nguyễn Hoàng Vũ, thành viên nhóm quản lý chất lượng, xương sau hàng chục năm thường bị vôi hóa hoặc nhiễm bẩn từ môi trường đất, vi khuẩn. "Chúng tôi phải mài bỏ hoàn toàn lớp bên ngoài, chỉ lấy phần lõi xương tinh sạch nhất để bảo đảm kết quả giám định không bị sai lệch", ông Vũ nói. Sau đó, mẫu xương được nghiền thành bột mịn, bước vào công đoạn được ví như "mò kim đáy bể" - tách chiết ADN từ những hài cốt đã nằm dưới lòng đất 50-70 năm.
Các kỹ thuật viên làm việc trong phòng sạch với môi trường vô trùng hoàn toàn, đảm bảo không ảnh hưởng đến chất lượng mẫu. Mẫu xương sau khi được làm sạch được đưa vào máy tách chiết ADN tự động. Hệ thống giải trình tự tiếp nhận các mẫu ADN đã được xây dựng thư viện và làm giàu ADN đích bằng bộ hóa chất chuyên dụng. Công nghệ này cho phép giải trình tự các đoạn ADN bị phân hủy, có kích thước ngắn, đồng thời phân tích hàng nghìn chỉ thị di truyền trên toàn bộ hệ gen người, qua đó nâng cao khả năng xác định quan hệ huyết thống, kể cả với thân nhân có quan hệ xa.
Để tránh nhầm lẫn, Trung tâm Giám định ADN xây dựng hệ thống quản lý mẫu hoàn toàn số hóa. Mỗi mẫu hài cốt khi tiếp nhận được cấp mã định danh riêng, kèm hình ảnh hiện trạng và toàn bộ thông số kỹ thuật. Hệ thống cho phép truy vết toàn bộ quá trình xử lý mẫu, từ tiếp nhận, nghiền xương, tách chiết ADN đến giải trình tự gene và trả kết quả giám định. Tính chính xác tuyệt đối là tiêu chuẩn bắt buộc cho mỗi mẫu giám định.
Trong khi Viện chịu trách nhiệm giám định mẫu hài cốt, #Bộ_Công_an thực hiện giám định mẫu thân nhân để đưa vào ngân hàng dữ liệu. Sau khi có kết quả từ hai phía, #Bộ Công an sẽ tiến hành so khớp và gửi lại để các đơn vị chuyên môn đưa ra biên bản kết luận cuối cùng, làm cơ sở cho địa phương thông báo tới gia đình liệt sĩ.
Việc xây dựng ngân hàng gen là bước quan trọng, giúp sàng lọc, khu trú các tập mẫu trên diện rộng, qua đó rút ngắn thời gian xác định danh tính. Các chuyên gia cho biết, công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) đang được áp dụng, cho phép phân tích đồng thời hàng nghìn mẫu, tăng tốc độ giám định lên nhiều lần.
Chiến dịch "500 ngày đêm" không chỉ là nỗ lực của các nhà khoa học mà còn là sự chung tay của toàn xã hội. Hàng nghìn gia đình liệt sĩ vẫn đang ngày đêm mong mỏi tìm lại tên tuổi người thân. Mỗi mẫu ADN được giám định thành công là một mảnh ghép hoàn chỉnh cho bức tranh lịch sử, trả lại sự yên nghỉ xứng đáng cho những người đã hy sinh vì Tổ quốc.
