10 năm trước, nước Anh đã đưa ra một lựa chọn mang tính bước ngoặt: rời khỏi Liên minh châu Âu (EU), từ bỏ vị thế thành viên của thị trường chung lớn nhất thế giới với kỳ vọng giành lại quyền kiểm soát biên giới, luật lệ và chính sách kinh tế của mình.
Nhưng một thập kỷ trôi qua, cái giá của Brexit vẫn hiện hữu.
Ngày 23/6/2016, cuộc trưng cầu dân ý về Brexit mở đầu cho quá trình ly hôn kéo dài và đầy sóng gió giữa Vương quốc Anh và EU. Với tỷ lệ sít sao, quyết định lịch sử này đã đẩy nước Anh vào một thập kỷ bất ổn chính trị và những biến động kinh tế mà tác động vẫn còn kéo dài đến ngày nay.
Sự bất ổn trong nội bộ Công đảng cầm quyền hiện nay được nhiều người xem chỉ là chương mới nhất trong chuỗi dư chấn chính trị mà Brexit để lại cho nước Anh. Trên phương diện kinh tế, bức tranh cũng không mấy sáng sủa.
Mặc dù một số kịch bản tồi tệ nhất từng được dự báo trước Brexit đã không xảy ra, chẳng hạn như một cuộc suy thoái kinh tế ngay lập tức hay sự sụp đổ của thị trường nhà ở. Tuy nhiên, phần lớn các nhà kinh tế đều đồng thuận rằng việc rời EU đã làm suy giảm tiềm năng tăng trưởng dài hạn của Anh, với ước tính nền kinh tế mất đi từ 2% đến 8% sản lượng có thể đạt được.
“Brexit là một lực cản thường trực đối với nền kinh tế”, ông Michael Saunders, cố vấn cấp cao tại công ty tư vấn Oxford Economics và cựu quan chức Ngân hàng Trung ương Anh, nhận định.
Ngay cả ông Julian Jessop, một nhà kinh tế độc lập ủng hộ Brexit, cũng thừa nhận tác động ban đầu của việc rời EU “rõ ràng là tiêu cực”. Song, ông cho rằng cái giá mà nước Anh phải trả “thấp hơn những dự báo bi quan” và tác động này sẽ dần suy giảm theo thời gian, theo CNN.
Khoảnh khắc Thủ tướng Anh nghẹn ngào tuyên bố từ chức Ngày 22/6,Thủ tướng Anh Keir Starmer tuyên bố sẽ từ chức trong một bài phát biểu đầy xúc động, đồng thời cho biết người kế nhiệm sẽ được lựa chọn trước tháng 9.
Những lời hứa chưa trở thành hiện thực
Nếu việc định lượng chính xác cái giá kinh tế của Brexit là điều khó khăn, thì những lợi ích từng được các nhà vận động ủng hộ Brexit hứa hẹn - từ giảm bớt các quy định ràng buộc, kiểm soát nhập cư, cải thiện nguồn lực cho dịch vụ công đến mở ra các mối quan hệ thương mại mới - lại càng khó nhìn thấy hơn.
Những thỏa thuận thương mại mà Anh ký với các quốc gia như Australia, New Zealand, Ấn Độ hay Nhật Bản có quy mô tương đối nhỏ nếu so với quan hệ thương mại Anh - EU, vốn đạt giá trị 856 tỷ bảng Anh (khoảng 1.100 tỷ USD) trong năm ngoái theo số liệu chính thức.
Tôi từng được hứa rằng đất nước sẽ trở nên thịnh vượng hơn khi rời EU, nhưng tôi không cảm thấy điều đó là sự thật
Geraint, nhà phát triển phần mềm người Anh
Vấn đề nhập cư - một trong những lý do lớn nhất khiến nhiều người bỏ phiếu ủng hộ Brexit - cũng không diễn biến như kỳ vọng.
Theo Đài quan sát Di cư thuộc Đại học Oxford, số người nhập cư ròng vào Anh trung bình đạt khoảng 550.000 người mỗi năm kể từ năm 2021. Riêng năm 2023, nhập cư ròng vào Anh đã lên gần 950.000 người - mức cao kỷ lục - khi số lượng người nhập cư ngoài EU tăng mạnh trước khi giảm trở lại sau các chính sách kiểm soát mới.
Geraint cho biết ông từng bỏ phiếu ủng hộ Brexit do lo ngại tình trạng nhập cư gia tăng gây áp lực lên hệ thống y tế và các dịch vụ công. Tuy nhiên, nếu được lựa chọn lại, ông sẽ “100% bỏ phiếu ở lại EU”, chủ yếu vì cơ hội nghề nghiệp tốt hơn.
“Chúng tôi từng được hứa rằng nước Anh sẽ khá giả hơn khi rời EU, nhưng điều đó không xảy ra. Những cơ hội bên ngoài nước Anh giờ đây lại trở nên hấp dẫn hơn, trong khi tôi cảm thấy bản thân bị mắc kẹt”, ông nói. Đáng chú ý, vợ ông là người đã bỏ phiếu ủng hộ việc ở lại EU trong cuộc trưng cầu năm 2016.
Doanh nghiệp gánh thêm chi phí
Mặc dù cuộc trưng cầu dân ý năm 2016 mang tính quyết định, đó mới chỉ là khởi đầu của một quá trình đầy khó khăn. Nhiều năm bất ổn tiếp theo đã diễn ra khi Anh và EU tranh cãi về hình hài của mối quan hệ thương mại hậu Brexit.
Trước Brexit, Anh là một phần của liên minh thuế quan và thị trường chung EU, cho phép hàng hóa, con người và dòng vốn di chuyển tự do. Điều đó có nghĩa là một người nông dân ở miền Đông Nam nước Anh có thể vận chuyển một xe tải khoai tây đến Paris gần như dễ dàng như gửi đến London.
Những chiếc xe tải cập bến tại cầu cảng Dover trên bờ biển phía đông nam nước Anh. Ảnh: Reuters.
Nhưng sau khi rời EU, những chuyến hàng tương tự phải trải qua các thủ tục hải quan, kiểm tra biên giới và kiểm dịch trước khi được phép đi vào lãnh thổ Pháp.
“Các doanh nghiệp đã thích nghi, nhưng mọi thứ trở nên phức tạp hơn. Điều đó làm tăng chi phí và khiến việc bán hàng vào thị trường lớn nhất của chúng tôi trở nên khó khăn hơn”, ông Ben Fletcher, Giám đốc điều hành Logistics UK, cho biết.
Tập đoàn kỹ thuật Bosch của Đức cho biết công ty con tại Anh hiện phải xử lý khoảng 10.000 giao dịch nhập khẩu mỗi năm, tăng vọt so với chỉ 40 giao dịch mỗi năm trước Brexit.
Dù Bosch vẫn xem Anh là một điểm đến hấp dẫn để kinh doanh, tác động đối với các doanh nghiệp nhỏ lại nghiêm trọng hơn. Hàng nghìn doanh nghiệp đã ngừng giao thương với EU, trong khi nhiều công ty khác cũng đang cân nhắc điều tương tự.
Các khảo sát thường niên của Phòng Thương mại Anh từ năm 2021 cho thấy phần lớn doanh nghiệp nhận định thỏa thuận thương mại Anh - EU không giúp họ gia tăng doanh số.
“Đây là một vấn đề âm ỉ, kéo dài và tiếp tục kìm hãm hoạt động thương mại”, ông William Bain, người đứng đầu bộ phận chính sách thương mại của tổ chức này, nhận định.
Dữ liệu kinh tế cũng phản ánh rõ xu hướng trên khi xuất khẩu hàng hóa của Anh suy giảm so với các nền kinh tế lớn khác kể từ năm 2016.
Đáng lo ngại hơn, sự suy giảm này không chỉ diễn ra trong thương mại với EU mà còn ở các thị trường khác, cho thấy Brexit có thể đã ảnh hưởng tiêu cực tới hoạt động xuất khẩu hàng hóa nói chung của Anh, theo ông Paul Dales, chuyên gia kinh tế trưởng phụ trách Anh tại Capital Economics.
London vẫn giữ vị thế trung tâm tài chính
Dù thương mại hàng hóa chịu tổn thương sau Brexit, lĩnh vực dịch vụ của Anh vẫn tiếp tục tăng trưởng.
Anh hiện là quốc gia xuất khẩu dịch vụ lớn thứ hai thế giới sau Mỹ và là nước xuất khẩu ròng dịch vụ tài chính lớn nhất toàn cầu.
Điều này đặc biệt quan trọng bởi lĩnh vực tài chính và các dịch vụ chuyên môn liên quan đóng góp khoảng 11% tổng sản lượng kinh tế của Anh trong năm ngoái, đồng thời tạo việc làm cho khoảng 2,5 triệu người, trong đó khoảng hai phần ba số việc làm nằm ngoài London.
Những lo ngại rằng Khu tài chính City of London sẽ đánh mất vị thế vào tay các trung tâm tài chính châu Âu khác đã không hoàn toàn trở thành hiện thực.
Theo công ty dịch vụ chuyên nghiệp EY, trong giai đoạn 2015-2025, Anh thu hút 949 dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài trong lĩnh vực dịch vụ tài chính, nhiều hơn tổng số dự án mà Pháp và Đức cộng lại.
“Tôi không nghĩ chúng ta đã chứng kiến sự suy giảm tổng thể của Anh với tư cách một trung tâm dịch vụ tài chính”, ông Andrew Pilgrim, đối tác tại EY, nhận định.
“Nhìn chung, London và nước Anh vẫn là trung tâm tài chính toàn cầu quan trọng nhất trong khu vực này”.
Người dân ăn mừng khi Anh rời khỏi EU vào "Ngày Brexit" tại London ngày 31/1/2020. Ảnh: Reuters.
Quay lại EU vẫn là lựa chọn xa vời
Dù nền kinh tế Anh vẫn duy trì nhiều điểm mạnh, việc bù đắp những tổn thất từ việc đánh mất quyền tiếp cận tự do với thị trường gần 500 triệu người tiêu dùng của EU không phải điều dễ dàng.
Tuy vậy, bất chấp những tác động tiêu cực đối với nền kinh tế, rất ít doanh nghiệp hay chính trị gia Anh hiện nay ủng hộ việc đảo ngược Brexit và tái gia nhập EU, một phần bởi vấn đề này vẫn gây chia rẽ sâu sắc trong xã hội.
Theo ông Sean McGuire, Giám đốc tại Liên đoàn Công nghiệp Anh, việc tái gia nhập EU sẽ tạo ra một vòng bất ổn mới cho các doanh nghiệp vốn chỉ vừa bắt đầu thích nghi với mối quan hệ thương mại hậu Brexit.
“Đó không phải là cuộc tranh luận của thời điểm hiện tại”, ông nói.
Kể từ khi Công đảng lên nắm quyền vào năm 2024, quan hệ giữa Anh và EU đã có dấu hiệu ấm lên. Thủ tướng Keir Starmer cam kết “tái thiết lập” quan hệ với Brussels, đặc biệt trong các lĩnh vực an ninh và quốc phòng. Hai bên cũng kỳ vọng đạt được các thỏa thuận mới trong những lĩnh vực như thực phẩm.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia hoài nghi về khả năng những bước đi này sẽ tạo ra cú hích đáng kể cho tăng trưởng kinh tế.
Việc khôi phục quyền tiếp cận thị trường EU ở mức độ sâu rộng hơn cũng sẽ buộc Anh phải chấp nhận đánh đổi một phần quyền tự chủ trong việc xây dựng các quy định của riêng mình - vấn đề từng nằm ở trung tâm của chiến dịch Brexit.
Dẫu vậy, trong một thế giới đã thay đổi sâu sắc kể từ cuộc trưng cầu dân ý năm 2016 - với nước Mỹ khó đoán hơn, Trung Quốc ngày càng quyết đoán và Ấn Độ đang trỗi dậy - Anh cũng khó có thể phớt lờ nền kinh tế khổng lồ ngay sát cạnh mình.
“Việc Anh tìm cách cải thiện quan hệ thương mại với đối tác gần nhất và cũng là đối tác lớn nhất của mình là điều hoàn toàn hợp lý”, ông McGuire kết luận.
