Châu Âu đang phải hứng chịu những đợt nắng nóng kỷ lục, và một nghiên cứu mới đã chỉ ra thủ phạm bất ngờ: một vùng biển lạnh bất thường ở Bắc Đại Tây Dương, được giới khoa học gọi là “cold blob” hay “đốm lạnh”. Khu vực này, nằm ở phía tây nước Anh, là một trong số ít nơi trên #thế-giới có nhiệt độ mặt biển giảm thay vì tăng dưới tác động của biến đổi khí hậu. Nghiên cứu mới công bố làm dấy lên lo ngại rằng hiện tượng này phản ánh sự suy yếu của hệ thống hải lưu Tuần hoàn đảo chiều kinh tuyến Đại Tây Dương (#AMOC) – dòng hải lưu đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa khí hậu toàn cầu.
Hiện tượng “đốm lạnh” và tác động đến thời tiết châu Âu
Theo các nhà nghiên cứu, việc AMOC ngừng hoạt động có thể dẫn đến những mùa Đông khắc nghiệt hơn ở Bắc Âu trong tương lai. Tuy nhiên, họ cũng đã tìm hiểu mối liên hệ giữa “đốm lạnh” này với các đợt nắng nóng ở châu Âu và phát hiện ra rằng các đợt nắng nóng cực đoan trùng khớp với những giai đoạn khi vùng biển phía Tây nước Anh lạnh bất thường. Nhà hải dương học Gerard McCarthy thuộc Đại học Maynooth (Ireland) cho biết “đốm lạnh” không phải là "tấm lá chắn" trước hiện tượng nóng lên toàn cầu. Ngược lại, trong một số trường hợp, khu vực này còn góp phần làm gia tăng các hiện tượng nắng nóng cực đoan tại châu Âu.
Các nghiên cứu chỉ ra rằng chính sự chênh lệch nhiệt độ giữa “đốm lạnh” và vùng biển ấm xung quanh có thể đã làm thay đổi đường đi và tốc độ của dòng khí quyển (jet stream) – luồng gió mạnh thổi từ Tây sang Đông trên Bắc Đại Tây Dương. Khi dòng khí quyển trở nên uốn lượn và di chuyển chậm hơn, các vùng áp cao dễ hình thành và "đứng yên" trên châu Âu, tạo nên hiện tượng "vòm nhiệt" (heat dome) đang khiến nhiều quốc gia phải hứng chịu nền nhiệt cao bất thường trong những ngày qua.
Cơ chế khoa học và bằng chứng từ nghiên cứu
Giáo sư Marilena Oltmanns - một nhà vật lý học về đại dương và khí hậu - làm việc tại Đại học Bremen (Đức) cho biết dữ liệu gần đây cho thấy “đốm lạnh” hiện rất rõ nét tại Bắc Đại Tây Dương. Theo bà, hiện tượng này đóng vai trò như một "đường ray" dẫn hướng cho dòng khí quyển, khiến luồng gió lệch lên phía Bắc và tạo điều kiện để vòm nhiệt hình thành tại châu Âu. Nghiên cứu do Giáo sư Marilena Oltmanns công bố năm 2024 cho thấy nước ngọt từ băng tan ở Greenland chảy vào Bắc Đại Tây Dương đã làm lạnh lớp nước bề mặt. Chuỗi tác động từ hiện tượng này dẫn tới những thay đổi trong hoàn lưu đại dương và khí quyển, khiến châu Âu nóng lên nhanh hơn các khu vực khác vào mùa Hè.
Một nghiên cứu từ năm 2016 cũng cho thấy các đợt nắng nóng quy mô lớn tại châu Âu kể từ thập niên 1980 đều xuất hiện sau khi khu vực Bắc Đại Tây Dương ghi nhận nhiệt độ thấp bất thường. Trong khi đó, nghiên cứu công bố năm 2023 sử dụng mô phỏng khí hậu kết luận rằng sự tồn tại của "đốm lạnh" khiến các đợt nắng nóng ở châu Âu kéo dài hơn và có cường độ mạnh hơn. Những phát hiện này cho thấy một nghịch lý: một vùng biển lạnh lại có thể làm trầm trọng thêm các đợt nắng nóng trên lục địa.
Hệ lụy từ sự suy yếu của AMOC
Theo thống kê, trong khi nhiệt độ bề mặt đại dương toàn cầu đã tăng trung bình khoảng 1 độ C kể từ năm 1900, khu vực "đốm lạnh" lại giảm tới 0,9 độ C. Nghiên cứu mới nhất cho rằng nguyên nhân chính là do AMOC vận chuyển ít nhiệt hơn tới Bắc Đại Tây Dương, thay vì do đại dương mất nhiệt ra khí quyển như giả thuyết trước đây.
Nhà khoa học Stefan Rahmstorf thuộc Viện Nghiên cứu Tác động Khí hậu Potsdam (Đức) - tác giả chính của nghiên cứu - cảnh báo hệ thống AMOC đang suy yếu khi Trái Đất ấm lên và nguy cơ hệ thống này sụp đổ trong thế kỷ XXI hiện đã vượt quá 50%. Nếu kịch bản đó xảy ra, thế giới có thể phải đối mặt với nhiều hệ lụy nghiêm trọng như mùa Đông khắc nghiệt hơn ở Bắc Âu, hạn hán tại Nam Á và một số khu vực châu Phi, cùng với mực nước biển dâng cao quanh Bắc Đại Tây Dương.
Những phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc theo dõi sát sao các biến động của #đại-dương và #thời-tiết, đồng thời kêu gọi hành động khẩn cấp để giảm thiểu tác động của #biến-đổi-khí-hậu. Các đợt nắng nóng ở châu Âu không chỉ là vấn đề của riêng châu lục này, mà còn là hồi chuông cảnh báo cho toàn nhân loại về những hệ lụy khôn lường từ sự nóng lên toàn cầu.
Trong bối cảnh đó, việc hiểu rõ cơ chế của “đốm lạnh” và mối liên hệ với #châu-Âu có thể giúp các nhà khoa học dự báo chính xác hơn về các hiện tượng thời tiết cực đoan trong tương lai. Đây là một bước tiến quan trọng trong nghiên cứu khí hậu, nhưng cũng là lời nhắc nhở rằng hành động của con người đang làm thay đổi sâu sắc hệ thống khí hậu toàn cầu.
