“Mỗi sáng tôi mua rau của người #nông dân, mua đậu phụ của một hộ gia đình trong làng, nhiều hôm mua cá người ta vừa bắt dưới suối lên mang ra bán. Họ đều là những người sản xuất nhỏ, bán trực tiếp cho tôi. Làm gì có hóa đơn để xuất”, anh chủ quán bia ở Hà Nội kể với giọng đầy bất lực.
Theo người chủ quán, anh hoàn toàn ủng hộ việc kinh doanh minh bạch và sẵn sàng thực hiện đầy đủ nghĩa vụ #thuế với Nhà nước. Nhưng thực tế, rất nhiều nguyên liệu đầu vào của quán được mua từ nông dân và các hộ sản xuất nhỏ – những người không thể phát hành hóa đơn. “Nếu người bán không có hóa đơn thì tôi lấy hóa đơn ở đâu để kê khai?”, anh đặt câu hỏi. Lo ngại vi phạm pháp luật, anh đã cho 4 trong 5 người lao động nghỉ việc. Quán bia giờ chỉ hoạt động cầm chừng.
Câu chuyện của anh không phải cá biệt. Hàng triệu #hộ kinh doanh trên cả nước đang loay hoay với bài toán: muốn kê khai phải có hóa đơn, nhưng hóa đơn đầu vào lại không tồn tại. Khảo sát của #VCCI mới đây cho thấy khoảng 71% hộ kinh doanh gặp khó khăn trong việc thu thập thông tin để xuất hóa đơn; gần 68% khó hạch toán chi phí; hơn 63% khó hiểu quy định thuế và khoảng 62% lúng túng khi kê khai.
Điều họ lo lắng không chỉ là nghĩa vụ thuế mà còn là thời gian học quy định mới, chi phí thuê kế toán, đầu tư phần mềm, thiết bị và nguy cơ bị xử phạt nếu kê khai sai. Đằng sau những con số khô khan là một thực tế: điều làm nhiều hộ kinh doanh chùn bước không phải nghĩa vụ thuế, mà là nghĩa vụ tuân thủ.
Với nhiều hộ kinh doanh, tiền thuế chỉ là một khoản phải nộp nhưng điều đáng ngại hơn nhiều là những gì họ phải bỏ ra để nộp được khoản thuế ấy. Ông Nguyễn Văn Phụng, chuyên gia cao cấp về thuế, nhận xét phần lớn hộ kinh doanh ở Việt Nam “lấy công làm lãi”. Chủ hộ vừa bán hàng, vừa nhập hàng, vừa thu ngân, vừa quản lý cửa hàng. Cuối ngày họ mới có thời gian lo sổ sách. “Vì vậy, khi thiết kế chính sách thuế, chi phí tuân thủ luôn là yếu tố cần được tính đến”, ông nói.
Nhiều người cho rằng chỉ cần trang bị máy tính tiền, phần mềm kế toán hay #hóa đơn điện tử là có thể giải quyết vấn đề. Nhưng bước ra khỏi văn bản pháp luật để nhìn vào những giao dịch diễn ra mỗi sáng ở chợ đầu mối, câu chuyện lại khác hẳn. Thực tế, không ít giao dịch đầu vào của hộ kinh doanh xuất phát từ khu vực gần như không thể có hóa đơn ngay từ đầu.
Theo Cục Thống kê, năm 2025 Việt Nam vẫn có khoảng 3,8 triệu người làm công việc tự sản, tự tiêu, trong đó 88,4% sống ở nông thôn, gần 64% là phụ nữ và hơn 61% từ 55 tuổi trở lên. Bên cạnh đó, cả nước còn có hơn 8 triệu hộ có ngành sản xuất chính là nông, lâm nghiệp và thủy sản. Đây là những người trồng rau, nuôi gà, làm đậu phụ, đánh bắt thủy sản nhỏ lẻ hay bán nông sản trực tiếp cho các quán ăn, cửa hàng thực phẩm và hộ kinh doanh.
Bài toán hóa đơn đầu vào không chỉ là câu chuyện của riêng ai. Nó phản ánh một khoảng cách lớn giữa chính sách và thực tiễn kinh doanh ở Việt Nam. Trong khi cơ quan thuế yêu cầu minh bạch, thì người nông dân bán rau ngoài chợ, người làm đậu phụ trong làng, người đánh cá trên suối – tất cả đều không thể cung cấp hóa đơn. Nếu không có giải pháp linh hoạt, nhiều hộ kinh doanh sẽ tiếp tục thu hẹp quy mô hoặc đóng cửa, kéo theo đó là hàng triệu lao động mất việc. Đã đến lúc cần một cơ chế đặc thù cho #kinh tế nông thôn và #hộ kinh doanh cá thể.
