Trong một diễn biến ngoại giao bất ngờ, Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 23/6 đăng trên mạng xã hội Truth Social rằng Iran đã đồng ý hoàn toàn và triệt để với các cuộc thanh tra hạt nhân cấp cao nhất trong thời gian dài, thậm chí là vô thời hạn. Ông nhấn mạnh: “Điều này đảm bảo tính trung thực về hạt nhân. Nếu họ không đồng ý điều này, sẽ không có thêm bất cứ cuộc đàm phán nào nữa”. Tuyên bố được đưa ra sau nhiều tuần căng thẳng leo thang giữa Washington và Tehran, đặc biệt liên quan đến #chương-trình-hạt-nhân của #Iran và các cuộc xung đột quân sự gần đây.
Nhượng bộ lớn từ Iran và phản ứng từ Mỹ
Theo ông Trump, dựa trên thỏa thuận này và “những nhượng bộ lớn khác mà Iran đưa ra”, ông đồng ý không thực hiện lệnh phong tỏa hàng hải với các cảng Iran. Tuy nhiên, các chiến hạm Mỹ vẫn ở nguyên vị trí phòng trường hợp tái áp đặt phong tỏa, dù ông Trump cho rằng rất khó xảy ra. Ngoài ra, các khoản tiền của Iran đang bị đóng băng sẽ được giữ trong tài khoản ký quỹ mà Mỹ kiểm soát, dùng để mua vật tư y tế và thực phẩm từ nước này, trong đó có ngô, lúa mì và đậu nành. Ông Trump giải thích: “Đây là những thứ mà Iran đang rất cần. Họ đối mặt với khủng hoảng nhân đạo và tôi cảm thấy phải giúp đỡ ngay lúc này, trước khi mọi thứ quá muộn”.
Iran phủ nhận, gây nghi ngờ về tiến trình
Ngay sau tuyên bố của ông Trump, phía Iran đã lên tiếng bác bỏ. Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei khẳng định: “Chúng tôi chưa có cuộc gặp nào với Tổng giám đốc IAEA, cũng như chưa có kế hoạch để cơ quan này thanh tra các cơ sở hạt nhân Iran bị hư hại trong chiến sự với Mỹ và Israel”. Đại sứ Iran tại Liên Hợp Quốc Ali Bahreini cũng đưa ra thông điệp tương tự, cho biết nước này chưa đưa ra quyết định về việc cho thanh tra viên của #IAEA tới các cơ sở hạt nhân, bao gồm Fordow, Natanz và Isfahan. Sự mâu thuẫn này đặt ra câu hỏi về tính xác thực của thông tin từ phía Mỹ, đồng thời làm dấy lên lo ngại về khả năng đạt được một thỏa thuận hòa bình bền vững.
Bối cảnh xung đột và đàm phán
Iran và Mỹ ngày 17/6 đã ký bản ghi nhớ để chấm dứt cuộc xung đột gây hỗn loạn khắp Trung Đông và làm rung chuyển nền kinh tế hàng đầu, bắt đầu 60 ngày để giải quyết các vấn đề như chương trình hạt nhân của Iran và dỡ bỏ lệnh trừng phạt. Hoạt động ngoại giao về thỏa thuận cuối cùng được đẩy mạnh vào ngày 23/6, khi Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Ngoại trưởng Abbas Araghchi tới Pakistan, một trong hai quốc gia làm trung gian đàm phán. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cũng bắt đầu chuyến công du tới các nước đồng minh ở vùng Vịnh. Trong cuộc thảo luận với Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf và Ngoại trưởng Araghchi, Quốc vương Oman Haitham bin Tariq bày tỏ hy vọng về thành công trong việc đạt được giải pháp hòa bình. Oman là bên trung gian còn lại trong đàm phán Mỹ - Iran.
Vai trò của các bên trung gian
Các nhà trung gian hòa giải Pakistan và Qatar cho biết Mỹ - Iran đã thống nhất lộ trình đạt thỏa thuận cuối cùng trong 60 ngày. Theo truyền thông Iran, hai bên đã nhất trí thành lập 4 nhóm đàm phán về hạt nhân, lệnh trừng phạt và các vấn đề khác. Sự tham gia của nhiều bên trung gian cho thấy nỗ lực quốc tế nhằm giảm leo thang căng thẳng tại Trung Đông, nơi mà bất kỳ cuộc xung đột nào cũng có thể ảnh hưởng đến an ninh năng lượng toàn cầu, đặc biệt là qua eo biển Hormuz. #eo-biển-Hormuz là tuyến đường vận chuyển dầu mỏ quan trọng, và việc phong tỏa có thể gây ra những biến động lớn trên thị trường năng lượng.
Phân tích và nhận định
Tuyên bố của ông Trump có thể là một chiến thuật đàm phán nhằm gây áp lực lên Iran, hoặc phản ánh những tiến triển thực sự trong các cuộc đàm phán bí mật. Tuy nhiên, việc Iran phủ nhận ngay lập tức cho thấy khoảng cách tin cậy giữa hai bên vẫn còn rất lớn. Các chuyên gia cho rằng, để đạt được một thỏa thuận toàn diện, cả Mỹ và Iran cần phải có những bước đi cụ thể nhằm xây dựng lòng tin, bao gồm việc cho phép thanh tra độc lập và dỡ bỏ các lệnh trừng phạt một cách có điều kiện. #quan-hệ-Mỹ-Iran vốn đã căng thẳng trong nhiều thập kỷ, và cuộc xung đột gần đây chỉ làm trầm trọng thêm tình hình. Nếu đàm phán thành công, đây sẽ là bước ngoặt lịch sử, mở ra cơ hội cho sự ổn định tại Trung Đông và giảm thiểu nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân. Ngược lại, nếu thất bại, khu vực có thể rơi vào một cuộc khủng hoảng mới với những hệ lụy khó lường.
Kết luận
Thông tin về việc Iran đồng ý thanh tra hạt nhân cấp cao nhất, dù còn nhiều nghi vấn, đã tạo ra những tín hiệu tích cực ban đầu cho tiến trình hòa bình. Tuy nhiên, sự mâu thuẫn trong tuyên bố giữa Mỹ và Iran cho thấy con phía trước vẫn còn nhiều chông gai. Cộng đồng quốc tế đang dõi theo từng bước đi của hai nước, hy vọng rằng những nỗ lực ngoại giao sẽ mang lại kết quả thiết thực, tránh xa những cuộc xung đột quân sự đẫm máu. #hòa-bình-Trung-Đông và #đàm-phán-hạt-nhân sẽ tiếp tục là những chủ đề nóng trong thời gian tới.
