Hiện tượng vòm nhiệt và khối chặn Omega
Tây Âu đang hứng chịu đợt nắng nóng gay gắt chưa từng có, gây gián đoạn cuộc sống ở nhiều quốc gia. Theo các nhà khoa học, nguyên nhân chính là do mô hình thời tiết "khối chặn Omega" - một vùng áp cao lớn nằm giữa hai vùng áp thấp, tạo ra cấu trúc ổn định kéo dài nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần. Chính vùng áp cao này đã tạo điều kiện cho #vòm nhiệt hình thành trên phần lớn Tây và Trung Âu, biến khu vực thành một "lò nung" thực thụ.
Pháp ngày 24/6 ghi nhận nhiệt độ trung bình ngày 30 độ C, cao nhất kể từ khi bắt đầu ghi nhận số liệu vào năm 1947. Hơn nửa quốc gia này nằm trong cảnh báo nhiệt màu đỏ - mức cao nhất tại nhiều nước #châu Âu, với hàng chục nghìn hộ gia đình ở miền tây bị mất điện. Anh và Tây Ban Nha cũng ghi nhận ngày tháng 6 nóng kỷ lục kể từ năm 1950. Tại Italy, 16 cảnh báo đỏ đang có hiệu lực, hầu hết ở miền bắc và miền trung nước này.
Cơ chế hình thành vòm nhiệt
Theo Mireia Ginesta, nhà nghiên cứu khí hậu tại Trường Smith về Doanh nghiệp và Môi trường, Anh, vòm nhiệt về cơ bản là những hệ thống áp cao gần như đứng yên trong vài ngày, giữ lại lượng nhiệt và độ ẩm nguy hiểm bên dưới. Khi không khí đi xuống các độ cao thấp hơn, nó bị nén lại, áp suất tăng lên và nhiệt độ cũng tăng theo. Quá trình này khiến không khí bên dưới ngày càng nóng hơn. Đồng thời, áp cao làm giảm sự hình thành mây và khiến gió yếu đi, khiến nhiều bức xạ Mặt Trời đến được mặt đất hơn. Lượng nhiệt tích tụ trong nhiều ngày liên tiếp tạo nên những đợt nóng kéo dài, còn gọi là #sóng nhiệt.
Jennifer Francis, nhà khoa học khí hậu thuộc Trung tâm Nghiên cứu Khí hậu Woodwell, Mỹ, giải thích: "Vòm nhiệt là hiện tượng xảy ra trong dòng khí quyển ở tầng cao, còn sóng nhiệt là cái nóng mà chúng ta cảm nhận trực tiếp ở mặt đất." Vòm nhiệt cũng có thể dẫn đến các cơn dông với lượng mưa lớn, gió giật mạnh và mưa đá.
Tác động của biến đổi khí hậu
Các chuyên gia nhấn mạnh rằng đây là hiện tượng tự nhiên và không chỉ xảy ra ở châu Âu. Những năm gần đây, các đợt vòm nhiệt tương tự cũng xuất hiện tại Mỹ, Canada, Australia và Nam Á. Tuy nhiên, trong bối cảnh nhiệt độ trung bình toàn cầu liên tục tăng, cùng một kiểu hình thời tiết hiện nay có thể tạo ra mức nhiệt cao hơn đáng kể so với trước đây.
Theo Cơ quan Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu (EU), nhiệt độ trung bình toàn cầu hiện cao hơn khoảng 1,4°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Mức tăng của châu Âu đã đạt khoảng 2,4°C, trở thành lục địa nóng lên nhanh nhất thế giới. Ben Clarke, nhà nghiên cứu về #thời tiết cực đoan và #biến đổi khí hậu tại Cao đẳng Hoàng gia London, Anh, cho biết: "Gần như toàn bộ lượng nhiệt này bắt nguồn từ hiệu ứng nhà kính do con người gây ra từ phát thải nhiên liệu hóa thạch."
Đặc điểm khu vực khiến châu Âu nhạy cảm hơn
Bên cạnh yếu tố toàn cầu, một số đặc điểm khu vực cũng khiến châu Âu nhạy cảm hơn với biến đổi khí hậu. Một trong số đó là việc châu Âu nằm gần khu vực #Bắc Cực, nơi đang nóng lên nhanh hơn phần còn lại của thế giới, với mức tăng khoảng 3,2°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Sự nóng lên của Bắc Cực đi kèm với hiện tượng "phản xạ albedo": khi băng và tuyết tan, các bề mặt tối như đất liền và đại dương lộ ra, hấp thụ nhiều nhiệt hơn so với bề mặt trắng phản xạ ánh sáng. Điều này làm gia tăng lượng nhiệt giữ lại trong hệ thống khí hậu.
Carlo Buontempo, giám đốc Copernicus, cho biết nhiều khu vực ở châu Âu từng có mùa đông với điều kiện đóng băng thường xuyên nay không còn duy trì được trạng thái đó. Khi mặt đất hấp thụ nhiều năng lượng Mặt Trời hơn, nhiệt độ khu vực tiếp tục tăng lên. Một yếu tố khác là sự suy giảm ô nhiễm aerosol tại châu Âu trong nhiều thập kỷ qua. Aerosol là các hạt cực nhỏ lơ lửng trong không khí, có khả năng phản xạ một phần ánh sáng Mặt Trời và làm tăng khả năng phản xạ của mây. Khi lượng aerosol giảm nhờ các chính sách môi trường, lượng bức xạ từ Mặt Trời tới được bề mặt Trái Đất cũng nhiều hơn.
Liên hệ giữa vòm nhiệt và biến đổi khí hậu
Koh Tieh Yong, giảng viên tại Đại học Quốc gia Singapore, lưu ý rằng vòm nhiệt về bản chất là một cơ chế tự nhiên của khí quyển, nhưng hiện tượng này và tình trạng biến đổi khí hậu có thể có liên quan. Quá trình ấm lên toàn cầu, đặc biệt là sự nóng lên nhanh hơn ở Bắc Cực, có thể làm suy yếu luồng gió mạnh ở tầng cao khí quyển và khiến điều kiện hình thành vòm nhiệt trở nên thuận lợi hơn. Liz Bentley, giám đốc Hiệp hội Khí tượng Hoàng gia Anh, chung quan điểm: "Biến đổi khí hậu chắc chắn đang khiến các đợt nắng nóng xuất hiện thường xuyên hơn, gay gắt và kéo dài hơn so với trước đây."
Đợt nắng nóng kỷ lục này một lần nữa gióng lên hồi chuông cảnh báo về tác động của biến đổi khí hậu, đặc biệt tại châu Âu - nơi đang nóng lên nhanh nhất thế giới. Các nhà khoa học kêu gọi hành động khẩn cấp để giảm phát thải khí nhà kính và thích ứng với những hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng.
