Trong dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại, những giá trị văn hóa truyền thống của làng quê Việt Nam đang đứng trước nguy cơ mai một. Đặc biệt, tại vùng đất xứ Quảng – nơi giao thoa giữa văn hóa Việt cổ và tinh thần khai phá, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa làng trở thành một nhiệm vụ cấp thiết. Ngày 25/6 vừa qua, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng đã tổ chức tọa đàm khoa học với chủ đề “Văn hóa làng xứ Quảng – Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị trong kỷ nguyên mới”, thu hút sự tham gia của nhiều chuyên gia, nhà nghiên cứu và đại diện cộng đồng.
Làng xứ Quảng: Không gian văn hóa đặc trưng
Trải qua hơn 555 năm hình thành và phát triển, làng quê xứ Quảng đã trở thành một không gian văn hóa đặc sắc, nơi lưu giữ những giá trị bền vững của vùng đất. Từ những ngôi đình cổ kính, chùa chiền, miếu mạo, nhà thờ tộc, đến các làng nghề truyền thống như dệt chiếu, làm nón, gốm sứ… tất cả đã tạo nên một bức tranh văn hóa đa dạng và phong phú. Hệ thống phong tục, tập quán, tín ngưỡng, lễ hội dân gian, cùng những câu hò, điệu lý đã ăn sâu vào đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ. Theo PGS.TS Ngô Văn Minh, Hội Di sản thành phố Đà Nẵng, muốn hiểu về bản sắc văn hóa xứ Quảng, phải bắt đầu từ văn hóa làng. Chính môi trường làng đã hun đúc nên tính cách con người xứ Quảng với những phẩm chất nổi bật như nghĩa tình, cần cù, hiếu học, năng động và giàu tinh thần khai mở. “Làng không chỉ là đơn vị cư trú, mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, nơi kết tinh và trao truyền các giá trị cốt lõi của dân tộc”, ông nhấn mạnh.
Thách thức từ quá trình đô thị hóa
Tuy nhiên, dưới tác động mạnh mẽ của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, nhiều giá trị văn hóa làng đang đứng trước nguy cơ mai một. Các lễ hội truyền thống dần bị thu hẹp, nghề thủ công mất đi không gian tồn tại, những tập quán cộng đồng dần phai nhạt. Bên cạnh đó, việc thực hiện chủ trương sắp xếp thôn, tổ dân phố nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả quản lý cũng đặt ra nhiều vấn đề về bảo tồn danh xưng làng truyền thống. Bà Nguyễn Thị Thanh Phương, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Đà Nẵng, cho biết: “Tên làng không chỉ là một địa danh hành chính, mà còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, phản ánh lịch sử hình thành vùng đất và tình cảm gắn bó của nhiều thế hệ cư dân. Việc lựa chọn tên gọi mới cần hài hòa giữa yêu cầu quản lý nhà nước với bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống.”
Bảo tồn động – chìa khóa cho sự phát triển
Trước thực trạng đó, nhiều chuyên gia cho rằng cần chuyển từ tư duy bảo tồn tĩnh sang bảo tồn động, từ bảo tồn từng di tích riêng lẻ sang bảo tồn cả hệ sinh thái văn hóa. PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, nhấn mạnh: “Bảo tồn văn hóa làng không phải là níu giữ quá khứ, mà là làm cho những giá trị tốt đẹp của quá khứ tiếp tục sống trong hiện tại và tham gia kiến tạo tương lai. Văn hóa làng là một chỉnh thể sống, do đó bảo tồn phải là bảo tồn một hệ sinh thái sống.” Ông cũng đề xuất đẩy mạnh #giáo dục di sản, số hóa tư liệu văn hóa, và phát huy các giá trị truyền thống như một nguồn lực cho phát triển. Đặc biệt, cần có sự tham gia của cộng đồng trong quản trị văn hóa, biến di sản thành động lực phát triển bền vững.
Gắn kết bảo tồn với phát triển du lịch
Một trong những hướng đi được nhiều đại biểu đồng tình là kết hợp bảo tồn văn hóa làng với phát triển #du lịch. Bà Nguyễn Thị Thu Hiền, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng, chia sẻ: “Chúng ta cần xây dựng mô hình phát triển hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và phát triển, giữa văn hóa và kinh tế. Qua đó, biến các giá trị văn hóa làng thành nguồn lực phục vụ phát triển du lịch, xây dựng nông thôn mới và nâng cao đời sống tinh thần của người dân.” Thực tế, nhiều làng quê xứ Quảng đã và đang khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa bản địa để thu hút khách du lịch, tạo sinh kế cho cộng đồng tại chỗ. Điển hình như làng cổ Phong Nam, làng nghề dệt chiếu Cẩm Nê, hay các lễ hội truyền thống như lễ hội Cầu Ngư, lễ hội Đình làng… đã trở thành điểm đến hấp dẫn.
Vai trò của cộng đồng và thế hệ trẻ
Bảo tồn văn hóa làng không thể thiếu vai trò chủ thể của cộng đồng. Chính người dân là những người nắm giữ, thực hành và trao truyền các giá trị văn hóa. Do đó, cần nâng cao nhận thức, khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm của mỗi người dân trong việc gìn giữ di sản. Đặc biệt, thế hệ trẻ cần được giáo dục về giá trị di sản, để họ không chỉ hiểu mà còn tự hào và tiếp tục sáng tạo từ di sản. Các trường học có thể lồng ghép nội dung văn hóa làng vào chương trình giảng dạy, tổ chức các hoạt động trải nghiệm thực tế tại các làng nghề, di tích lịch sử. Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin, số hóa tư liệu văn hóa cũng góp phần đưa di sản đến gần hơn với giới trẻ.
Kết luận: Hồn cốt làng quê – sức mạnh nội sinh cho phát triển
Giữ gìn hồn cốt làng quê, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại chính là cách để mỗi làng quê tiếp tục tồn tại, phát triển và đóng góp vào bản sắc chung của thành phố, tạo nên sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững trong tương lai. Tọa đàm “Văn hóa làng xứ Quảng” đã mở ra nhiều hướng đi mới, từ việc thay đổi tư duy bảo tồn đến các giải pháp cụ thể như #số hóa di sản, giáo dục di sản, phát triển du lịch văn hóa. Với sự chung tay của các cấp chính quyền, chuyên gia và cộng đồng, tin rằng những giá trị văn hóa đặc sắc của #xứ Quảng sẽ được bảo tồn và phát huy, trở thành nguồn lực quan trọng cho sự phát triển của #Đà Nẵng nói riêng và cả nước nói chung. Hãy cùng nhau hành động để #bảo tồn di sản văn hóa làng, vì một tương lai bền vững và giàu bản sắc.
