Ngày 23/6, tại hội nghị dự báo, cảnh báo sớm về tình hình khí tượng thủy văn năm 2026 do #Bộ-Nông-nghiệp-và-Môi-trường tổ chức, nhiều chuyên gia đã lên tiếng về những hạn chế trong công tác dự báo #El-Nino hiện nay. Theo các chuyên gia, các bản dự báo thường chỉ tập trung vào các chỉ số khí hậu và xác suất xuất hiện, nhưng điều mà người dân và chính quyền địa phương thực sự cần là những đánh giá cụ thể về tác động đối với từng vùng, từng ngành sản xuất và các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương.
Chuyển từ dự báo hiện tượng sang dự báo tác động
GS.TS Trần Thục, Chủ tịch Hội Khí tượng Thủy văn Việt Nam, nhấn mạnh rằng người dân không quan tâm nhiều đến việc El Nino mạnh hay yếu, hay xác suất xuất hiện là bao nhiêu phần trăm. Thay vào đó, họ muốn biết nếu El Nino xảy ra, khu vực mình sinh sống sẽ đối mặt với những rủi ro gì: cây trồng nào dễ bị ảnh hưởng, nguồn nước sinh hoạt có bị đe dọa không, và cần chuẩn bị những gì từ bây giờ. Theo ông, công tác dự báo cần chuyển mạnh từ mô tả hiện tượng khí hậu sang dự báo dựa trên tác động, từ bỏ lối cung cấp thông tin mang tính học thuật để trả lời trực tiếp các câu hỏi về ảnh hưởng đến đời sống và sinh kế.
Ví dụ, một hộ dân trồng sầu riêng ở Đồng Tháp sẽ quan tâm đến nguy cơ xâm nhập mặn có thể xuất hiện từ thời điểm nào và kéo dài bao lâu. Người dân ở Ninh Thuận, Bình Thuận muốn biết khả năng thiếu nước sinh hoạt trong mùa khô tới ra sao. Trong khi đó, nông dân Tây Nguyên cần thông tin cụ thể về triển vọng nguồn nước phục vụ cà phê, hồ tiêu và các cây công nghiệp dài ngày. “Không thể có một kịch bản El Nino chung cho cả nước. Mỗi vùng sẽ chịu tác động khác nhau và người dân cần được tiếp cận thông tin sát với thực tế nơi mình sinh sống”, ông Thục nhấn mạnh.
Bài học từ đợt El Nino lịch sử 2015-2016
Thực tế cho thấy, cùng một đợt El Nino nhưng mức độ ảnh hưởng giữa các vùng rất khác nhau. Trong đợt El Nino lịch sử 2015-2016, Đồng bằng sông Cửu Long trải qua đợt hạn hán và xâm nhập mặn nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ, khiến hàng trăm nghìn hộ dân thiếu nước sinh hoạt, hàng trăm nghìn ha cây trồng bị thiệt hại. Trong khi đó, một số địa phương phía Bắc vẫn ghi nhận mưa lớn. Ông Lê Công Thành, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng El Nino không đồng nghĩa với việc mọi nơi đều khô hạn. Ngay trong giai đoạn El Nino mạnh năm 2015, Quảng Ninh vẫn ghi nhận trận mưa lũ lịch sử gây thiệt hại lớn. Điều đó cho thấy các hiện tượng thời tiết cực đoan trái quy luật hoàn toàn có thể xuất hiện trong bối cảnh khí hậu ngày càng biến động và khó lường.
Theo ông Thành, hệ thống khí hậu toàn cầu đang thay đổi theo hướng cực đoan hơn dưới tác động của biến đổi khí hậu. Vì vậy, thách thức hiện nay không chỉ nằm ở việc dự báo chính xác hơn mà còn ở khả năng chuyển thông tin khoa học thành quyết định quản lý và hành động ứng phó cụ thể. “Năng lực dự báo, cảnh báo sớm và khả năng chuyển hóa thông tin khoa học thành các quyết định quản lý kịp thời đang trở thành một trong những yếu tố quyết định hiệu quả ứng phó với thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu”, ông nói.
Xây dựng bản đồ rủi ro chi tiết
Để giải quyết vấn đề này, ông Hoàng Đức Cường, Phó cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn, nhấn mạnh sự cần thiết của sự tham gia từ nhiều cơ quan chuyên ngành, không chỉ riêng ngành khí tượng. Nếu cơ quan khí tượng chịu trách nhiệm dự báo xu thế thời tiết và khí hậu, thì các đơn vị về trồng trọt, chăn nuôi, thủy lợi, tài nguyên nước cần cùng tham gia đánh giá tác động, xây dựng kịch bản rủi ro và đề xuất giải pháp ứng phó cho từng lĩnh vực. Theo ông Cường, chỉ khi kết nối được các nguồn dữ liệu và chuyên môn của nhiều ngành mới có thể xây dựng được #bản-đồ-rủi-ro đủ chi tiết để hỗ trợ công tác điều hành cũng như giúp người dân chủ động thích ứng.
Tại hội nghị, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã giao Cục Khí tượng Thủy văn khẩn trương xây dựng báo cáo đánh giá tác động và rủi ro của #El-Nino để báo cáo Chính phủ trong tháng 7. Báo cáo phải chỉ rõ những khu vực có nguy cơ cao, các lĩnh vực dễ bị tổn thương, đồng thời đưa ra khuyến nghị hành động cụ thể cho từng vùng, từng ngành. Điều này đòi hỏi một cách tiếp cận liên ngành, kết hợp dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau để tạo ra những bản đồ rủi ro có thể sử dụng được ngay.
Thích ứng với biến đổi khí hậu là yêu cầu cấp thiết
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, việc xây dựng bản đồ rủi ro cho từng vùng không chỉ là giải pháp trước mắt mà còn là chiến lược lâu dài giúp Việt Nam thích ứng tốt hơn. Các chuyên gia cho rằng, cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống quan trắc, dự báo và cảnh báo sớm, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về các rủi ro liên quan đến #thời-tiết-cực-đoan. Người dân cần được trang bị kiến thức và kỹ năng để tự bảo vệ mình trước những tác động của thiên tai.
Bên cạnh đó, các nhà hoạch định chính sách cần dựa trên những bản đồ rủi ro này để đưa ra các quyết định đầu tư, quy hoạch sản xuất và phát triển hạ tầng phù hợp. Việc xây dựng bản đồ rủi ro chi tiết sẽ giúp phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra. Đây cũng là cơ sở để các địa phương xây dựng kế hoạch ứng phó cụ thể, từ đó nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng trước những biến động của khí hậu.
Kết luận, hội nghị đã chỉ ra một hướng đi mới cho công tác dự báo và cảnh báo sớm tại Việt Nam: chuyển từ dự báo hiện tượng sang dự báo tác động, xây dựng bản đồ rủi ro cho từng vùng, từng ngành. Điều này không chỉ giúp người dân chủ động hơn trong ứng phó mà còn góp phần nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro thiên tai trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp. Với sự chỉ đạo quyết liệt từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hy vọng những bản đồ rủi ro đầu tiên sẽ sớm được hoàn thiện và đưa vào sử dụng, mang lại lợi ích thiết thực cho hàng triệu người dân trên cả nước.
